ادامه مطلب

نمونه تست درباره فعل

برچسب‌ها: نمونه تست درباره فعل
ادامه مطلب

 

ادامه مطلب

نمونه سوال عربی 2/2 فنی و کاردانش

برچسب‌ها: نمونه سوال عربی هنرستان 2, 2
ادامه مطلب

عربی دوم انسانی تا ص 65

س1- للترجمة : 5/2 نمره

لا تَجْعَلْ فـى قُلوبِنا غِلّاً للَّذینَ آمَنُوا. 75/0

باسْمِکَ الحُلْوِ هَتَفْنا.5/0

أظهَرَ عَجْزَهُم عَنِ الإتیانِ بمِثْلِه. 75/0

البسمة:                          المغیث:

ادامه مطلب

« باسمـــــــــه تعـــــالــــــــی»

                                  دبیرستان ....................

 نام ونام خانوادگی:                         نام دبیر: کلاس :                        عربی 2 ریاضی  وتجربی        

زمان : 30 دقیقه

----------------------------------------------------------------------------

1- للترجمة : 2 نمره

الف- بـَشاشـَةُ الوَجه ِخیرٌ مِن سخاء الکف .

 

ب- رَضیَ اللـّهُ عنکَ وحـَکـَمَ بینی وبین علیِّ بن ابی طالبٍ.

 

 

«کـَفـَّرَ » بالفارسیة:............          « بستـه »  بالعربیة:..............     (1 نمره)

 

«یَبعـَثُ » المرادف:.................     « محزون»  المتضاد:.............

___________________________________________________

2

برچسب‌ها: نمونه سوال عربی 2 تجربی ریاضی
ادامه مطلب

آموزش عربی-انگلیسی

Skip to Arabic Words and Phrases

ادامه مطلب

 

بارم بندی پایانی اول و دوم عربی چهارم انسانی

برچسب‌ها: بارم نمره پایانی اول ودوم چهارم انسانی
ادامه مطلب

  

جدول بارم بندی نمرات درس عربی سال چهارم ادبیات علوم انسانی

 

 

 

برچسب‌ها: نمودار بارم بندی عربی 4
ادامه مطلب

بارم بندی درس عربی(1/2و 2/2) سال دوم و سوم رشته های کاردانش و فنّی و حرفه ای

الف- ترجمه عبارت ها و درك و فهم متون (11 نمره)

« صورت سؤال در هر آزمونی از جمله کنکور به زبان فارسی باشد »

مشترك در امتحانات پایانی نوبت های اول ، دوم و شهریور

 

ادامه مطلب

هفتاد اصل در طراحی سوال

1- درطراحی سوال ویژگی های دانش آموزان ازقبیل سطح سنی،

توانایی ها واستعدادها، پایه تحصیلی و...در نظرگرفته شود.

 

-2 در طراحی سوالات امتحان شرایط عمومی دانش آموزان، امکانات،

منابع، تجهیزات، نیروی انسانی و.. مدّ نظر قرار گیرد

 .

-3 طراحی سوالات بر اساس بارم بندی و بودجه بندی کتاب درسی

صورت پذیرد .

-4 اهداف آموزشی امتحان مشخص گردد .

 

-5 جدول مشخصات آزمون با توجه به موارد زیر تهیه شود :

الف- درج اهداف و محتوا در جدول .

ب- درج طبقات حیطه شناختی در جدول .

ج- مشخص نمودن انواع سوالات آزمون .

د- مشخص نمودن تعداد سوالات امتحان .

 

-6 سوالات امتحانی باید میزان تحقق اهداف آموزشی را ارزیابی کند

 .

-7 صورت سوال و مساله روشن، واضح و شیوا باشد

 .

ادامه مطلب

باسمه تعالی اداره کل آموزش وپرورش استان اصفهان شهرستان خمینی شهر کارشناس تکنولوژی وگروه های درسی متوسطه فرم خلاصه گزارش بازدید گروه های درسی متوسطه سال تحصیلی 91-90   واحد آموزشي مورد بازديد: ....................................     ( پسرانه دخترانه  دولتي   غير انتفاعي )         تاریخ بازدید :  /   /  139   بازديد از كلاس : ( با حضور دبير مربوطه   بدون حضور دبير مربوطه ) نام و نام خانوادگي دبير: ------------------------------------                       مدرك ورشته تحصيلي : ------------------------ پايه، رشته تحصيلي و شماره كلاس : -------------------------------------------------           بدون حضور دبیر رديف ملاك هاِی ارزشيابي مقياس توضيحات لازم عالی خوب متوسط ضعیف 1 توجه به انجام حضور و غياب دانش آموزان و نحوه ي ثبت آن           2 ميزان و نحوه ثبت ارزشيابي مستمر           3 نحوه ثبت ساير فعاليتهاي كلاسي           4 انجام ارزشيابي مستمر           5 استفاده از تكنولوژي آموزشي در كلاس           6 رعايت بودجه بندي كتاب           7 داشتن طرح درس           8 ارتباط عاطفي دبير با دانش آموزان             با حضور دبیر 9 تسلط علمي دبير به محتواي مطالب درسي           10 قدرت بيان و ارائه مطالب درسي           11 استفاده از روشهاي فعال و مشاركتي در تدريس             باسمه تعالی اداره کل آموزش وپرورش استان اصفهان شهرستان خمینی شهر کارشناس تکنولوژی وگروه های درسی متوسطه فرم خلاصه گزارش بازدید گروه های درسی متوسطه سال تحصیلی 91-90   واحد آموزشي مورد بازديد: ....................................    ( پسرانه دخترانه  دولتي   غير انتفاعي )       تاریخ بازدید :  /   /  139   بازديد از كلاس : ( با حضور دبير مربوطه   بدون حضور دبير مربوطه ) نام و نام خانوادگي دبير: ------------------------------------                       مدرك ورشته تحصيلي : ------------------------ پايه، رشته تحصيلي و شماره كلاس : -------------------------------------------------           بدون حضور دبیر رديف ملاك هاِی ارزشيابي مقياس توضيحات لازم عالی خوب متوسط ضعیف 1 توجه به انجام حضور و غياب دانش آموزان و نحوه ي ثبت آن           2 ميزان و نحوه ثبت ارزشيابي مستمر           3 نحوه ثبت ساير فعاليتهاي كلاسي           4 انجام ارزشيابي مستمر           5 استفاده از تكنولوژي آموزشي در كلاس           6 رعايت بودجه بندي كتاب           7 داشتن طرح درس           8 ارتباط عاطفي دبير با دانش آموزان             با حضور دبیر 9 تسلط علمي دبير به محتواي مطالب درسي           10 قدرت بيان و ارائه مطالب درسي           11 استفاده از روشهاي فعال و مشاركتي در تدريس               باسمه تعالی فرم خلاصه گزارش بازدید گروه زبان وادبیات عرب متوسطه شهرستان خمینی شهر سال تحصیلی 91-90   خلاصه مشاهدات گروه درسی :   نظرمدیرآموزشگاه :                                                                       مهرآموزشگاه   نام ونام خانوادگی بازدید کننده:                                                               کارشناس گروه های درسی متوسطه خمینی شهر امضاء                                                              امضاء                   تاریخ  /   /  139      

    اسامی برگزیدگان مسابقه ی تولیدمحتوی الکترونیکی دروس عربی بین دانش آموزان ودبیران دبیرستان وهنرستان     موضوع   نام کلاس نام آموزشگاه نام ونام خانوادگی ردیف جامدومشتق به صورت word اول داورپناه 26 فاطمه کریمی 1 افعال ثلاثی مجردومزید   اول داورپناه 26 افتخارنادری 2 افعال ثلاثی مجردومزید   اول داورپناه 26 الهه مجیری 3 افعال ثلاثی مجردومزید؛مبتداوخبرو..   اول داورپناه 26 مهتاب فخری 4 افعال ثلاثی مجردومزید   اول پروین اعتصامی فرشته اخوان 5 افعال ثلاثی مجردومزید   اول پروین اعتصامی فاطمه پریشانی 6 افعال ثلاثی مجردومزید   اول پروین اعتصامی نسترن سعیدی 7 جامدومشتق   اول پروین اعتصامی مهساسرائیان 8 افعال ثلاثی مجردومزید؛تجزیه وترکیب   اول پروین اعتصامی مرضیه هاشمی 9 جامدومشتق   اول شاهدمیعاد هدیه محمدی 10 افعال ثلاثی مجردومزید اول پروین اعتصامی فاطمه سعیدی 11 افعال ثلاثی مجردومزید اول پروین اعتصامی راضیه آقایی 12 افعال ثلاثی مجردومزید اول پروین اعتصامی پریساترابی 13 جامدومشتق اول پروین اعتصامی زهرااسماعیلی 14 افعال ثلاثی مجردومزید اول پروین اعتصامی نجمه حاجیان 15 ضمیروانواع آن   اول شهیدمجبوری فاطمه فیضی 16 درس 10-1کتاب اول   اول شهیدمجبوری رضوان نقی دوزانی 17 انواع اعراب دوم تجربی پروین اعتصامی پریساملک 18 انواع اعراب دوم تجربی پروین اعتصامی زهراعموشاهی 19 انواع اعراب ؛ معارف دوم تجربی پروین اعتصامی گلنازحاج علی اکبری 20 تجزیه وترکیب دوم تجربی پروین اعتصامی زهراحسینی 21 معارف دوم پروین اعتصامی نیلوفرخان احمدی 22 معارف   دوم تجربی شهیدمجبوری زهراحوازاده(سعید) 23 انواع اعراب   دوم تجربی پروین اعتصامی فائزه احمدی 24 انواع اعراب(به صورت word( دوم تجربی داورپناه 26 زهراموسوی 25 انواع اعراب؛ معارف   دوم تجربی داورپناه 26 راضیه موسوی 26 معارف   دوم تجربی داورپناه 26 منصوره کریمی 27 انواع اعراب؛ معارف   دوم تجربی داورپناه 26 نرجس سادات موسوی 28 معارف   دوم تجربی داورپناه 26 لیلارحیمی 29 انواع اعراب؛ معارف   دوم تجربی نبوت عاطفه ملک 30 انواع اعراب؛ معارف   دوم تجربی نبوت فرنازعموسلطانی 31 انواع اعراب   دوم نبوت فاطمه فروتن زاده 32 معارف   دوم نبوت مریم گرجی 33 انواع اعراب به صورت wovd دوم تجربی شهیدمجبوری مینابهرامی 34 معتلات   سوم نبوت فهیمه زودآشنا 35 معتلات   سوم نبوت منصوره دشتبانی 36 معتلات   سوم نبوت بدون اسم 37 معتلات سوم پروین اعتصامی فرزانه جعفری 38 معتلات سوم پروین اعتصامی سارارحمتی 39 معتلات   سوم نبوت مولودگرجی 40 موصوف وصفت و..   سوم امیرکبیر فاطمه شیروی 41 تمییزوانواع آن   سوم شهیدمجبوری حمیده یوسفی 42 تمییزوانواع آن   سوم شهیدمجبوری فاطمه نصری 43 معتلات   سوم   مهساحاج حیدری 44 مفعول مطلق     سوم بهار سمیه پاشاهی(مرتضی) 45 جامدومشتق   دبیر مرکزتحقیقات معلمان میناجواهربین 46 جامدومشتق     دبیر دبیرستان پروین اعتصامی اعظم احسانفر 47   اسامی برگزیدگان مسابقه ی تدریس هوشمنددرس جامدومشتق     تدریس هوشمندجامدومشتق   دبیر دبیرستان مولوی شهپرپازشگر 1  

برچسب‌ها: نمونه سوال هنرستان
ادامه مطلب

                 

                                                          

 1- السؤال الاول               3نمره

                                                                                                                                                                   

      ترجم العبارات التالیة بالفارسیة:

 

      الف- طلبَ بُسْرُبن أرْطاة مِنهاأنْ تسُبّ علیاً.

 

      ب- أصْبَحَت العِبارات أمثالاً لِکِثرة استعمالهافي الادب العربی.

 

     ج- وَاَقولُ لِلقدرالّذي لایَنْثني انتَ ضعیفٌ.

 

     هـ - لِلعَسَل عِدّة خواصّ اُخری جَعَلته اَفضلَ اَنواع السُّکّریّات .

 

     و- قیلَ إنّ بُهلولادَخلَ یوماً قصْرَالرشید.

 

 

 2- السؤال الثاني                     1نمره

                                                                                                                                                                       

     اَجبْ:                                                                                

 

     الف- الراغِبُ( بالفارسیة)         (             )  

  ب- نشأت گرفته ( بالعربیة )        (             )             

 

                                                                  

ادامه مطلب

 1- السؤال الاول :                                                                                   

      ( هرعبارت 0/5  نمره)                                                                                

      الف- بسرپسرارطاة ازاوخواست که به علی دشنام دهد.

 

      ب- عبارتهابه دلیل کاربردزیادشان درادبیات عرب ضرب المثل شدند.

 

     ج- وبه سرنوشت که خم نمی شودمی گویم توناتوان هستی.

 

     هـ - عسل تعدادی خاصیت دیگرداردکه آنرابهترین موادقندی قرارداده است. .

 

     و- گفته شده که بهلول روزی به کاخ هارون الرشیدواردشد.

 

                               

ادامه مطلب

سوالات عربی ازقواعددروس 8-7-6 عربی2/2

1- انتخبی الاجوبة الصحیحة في التحلیل الصرفي : (جوابهای درست راانتخاب کن)                                       الف- لایَفتحا = فعل مضارع منصوب□ فعل مضارع مجزوم □ جمع مذکرمخاطب □ مبني □ معرب □ ب- لِتشکروا = فعل مضارع منصوب□ فعل مضارع مجزوم □ جمع مذکرمخاطب □ مبني □ معرب □ ج- ماتفعلواالحسناتِ یَعلمهُ اللهُ. = مانفي □ اداةشرط   □ اسم موصول□ مبني علی السکون □ د- ماکتبَ= اسم موصول □ مبني علی السکون □ معرب □ مانفي □ اداةشرط □   2- انتخبي الجواب الصحیح في الاعراب : (جواب درست راانتخاب کن)                                              الف- فتحتم کتابَین. (فاعل محلاًمرفوع □ نائب فاعل محلاًمرفوع □ مفعول محلاًمنصوب □ ) ب- لم یقرأ مُحمّدٌالقرآنَ. (مضارع منصوب□ مضارع مجزوم□ مضارع مرفوع □ ) ج- یخرجُ عليٌّ مِن الصفِّ. (فعل مضارع معلوم□ فعل مضارع مجهول □ مبتدامرفوع □ )   3- عیّني نوع الاعراب الکلمات التی اشیرالیهابخطٍّ : (نوع اعراب کلمات خط کشیده رامشخص کن)                الف- لایُفتحُ بابُ المدرسةِ .                .............................              ..............................   4- إملئي الفراغ بالکلمة المناسبة : (جای خالی راباکلمه مناسب پرکن)                                                   الف- « وجودن» درمضارع مرفوع؛ علامت  ..........  است.  (فرعی رفع؛ اصلی رفع ؛محلاًمرفوع ) ب- «ضمه» درمضارع مرفوع؛ علامت  .................. است. ( فرعی رفع؛ اصلی رفع ؛ محلاًمرفوع) پ- «ن» درجمع مؤنث مضارع  ..................   است. (علامت فرعی رفع؛ علامت اصلی رفع ؛ ضمیر) ت- «ساکن» مخصوص ............   است. (فعل ؛ اسم ؛ اسم وفعل ) ث- «فتحه» درمضارع منصوب؛ علامت   .............  است.  (نصب ؛ جرّ؛ رفع ؛ جزم ) ج- بعداز«إن ؛ مَن ؛ما» ...................   فعل می آیند. (یک ؛ شش ؛ دو ؛ چهار) چ- «حذف ن» درافعال مضارع ؛علامت  .............. است.  (نصب ؛ نصب وجزمّ؛ رفع ؛ جزم ) ح- جمع های مؤنث مضارع ؛ اعرابشان   .................. است.   ظاهري ؛ محلي ؛ فرعي ؛ تقدیري )  خ - حرف « لِـ » جازمه برسر   ...................... صیغه ی مضارع قرارمی گیرد. (یک ؛ شش ؛هشت ؛ چهار) د- فعل های امرمخاطب  .................. است. (مبني ؛ معرب ؛ مجزوم) ذ- دومین حرف اصلی فعل درماضی مجهول حرکت  ................    می گیرد. (فتحه ؛ کسره ؛ ضمه) ر- دومین حرف اصلی فعل درمضارع مجهول حرکت  ................    می گیرد. (فتحه ؛ کسره ؛ ضمه) ز- حروف متحرک قبل ازدومین حرف اصلی فعل ماضی مجهول حرکت  ............                    می گیرد.(فتحه ؛ کسره ؛ ضمه) ژ- حرف مضارعه درفعل مجهول حرکت  ................    می گیرد. (فتحه ؛ کسره ؛ ضمه) س- درتبدیل جمله معلوم به مجهول  .............   حذف می شود. ( فاعل ؛ مفعول ؛ نائب فاعل ؛ مضاف الیه) ش- فاعل ونائب فاعل به  ...........  صورت هستند.( سه ؛ دو ؛ چهار ؛ پنج) ص- ضمیرهای  ............ نقش فاعل یا نائب فاعل رادارند. ( هو؛ هي ؛ انتَ ؛ انا ؛ نحنُ □ ا؛ و؛ن؛تَ؛تما □ گزینه 2و1) ض- ضمیرهای «تم ؛ تِ ؛ تنَّ ؛ تُ ؛نا »نقش  ...........  رادارند. ( فاعل ؛ نائب فاعل ؛ مفعول ؛فاعل ونائب فاعل) ط- فاعل ونائب فاعل همیشه   ...........  هستند. ( مرفوع ؛ منصوب ؛ مجرور) ظ- حروف ناصبه عبارتنداز  ................  ( أن – لن- لِـ - لا- لم □ أن – لن- لِـ - حتّی – کی □) ع- حروف جازمه عبارتنداز  ........  ( أن – لن- لِـ - لا- لم □ أن – لن- لِـ - حتّی – کی □ لِـ - لا- لم- إن- ما- من□) غ- «مَن– ما- إن»  ........ نامیده می شوند.  ( اداة شرط □ حروف ناصبه □ اسمهای موصول □ ) ف-  فعلهای بعداز«مَن – ما- إن»   ....... نامیده می شوند. ( فعل شرط وجواب شرط □ فعل منصوب □ فعل ماضی □ ) ق- فعلهای ماضی بعدازاداة شرط به صورت  .........   ترجمه می شوند. ( ماضی ؛ مضارع ) ک- فعل مضارع منصوب باحرف« لن» به صورت   .........  ترجمه می شوند. ( ماضی ؛ مضارع ؛ مستقبل منفی) گ- فعل مضارع مجزوم باحرف« لم »به صورت   .........  ترجمه می شوند. ( ماضی منفی؛ مضارع ؛ مستقبل منفی) ل- حرف« لِـ »درحروف ناصبه به معنی   .........  می باشد.( برای اینکه ؛ باید ؛ نباید) م- حرف« لِـ »درحروف جازمه به معنی   .........  می باشد.( برای اینکه ؛ باید ؛ نباید) ن- حرف «لا» درحروف جازمه درصیغه های غایب ومتکلم به معنی   .........  می باشد. ( برای اینکه ؛ باید ؛ نباید) و- فعل مضارع باحرف «لا » نفی  .........  می باشد. ( مضارع مرفوع ؛ مضارع منصوب ؛ مضارع مجزوم ) ه- انواع «لِـ »عبارتنداز  ..........  ( ناصبه □ جازمه □ جرّ □ هرسه مورد □) ی- انواع« مَن ؛ ما » عبارتنداز  ..........    ( موصول □ شرط □ استفهام □ هرسه مورد □)         1- لِنساعد˚مظلومي العالم ِ.       □  بایدکمک کنیم       □   برای اینکه کمک کنیم              نبایدکمک کنیم        □  کمک می کنیم      2- لایَاکل˚ الآنَ.       □  الآن نخور         □   الآن نمی خورد         □   الآن نبایدبخورد             □  الآن نخورد      3- حقوقمان =       □  راتبي       □  راتبنا          □ راتبکَ          □ راتبکم      4- مَن حفرَبئراً وقعَ فیها.       □  هرکس چاهی کنددرآن افتاد            □ هرکس چاهی بکنددرآن می افتد      5- إنّی رأیتُ    ..........   ( ده ستاره )                   □  أحدعشر         □  عاشر       □  أحدعشرکوکباً       □  حادي عشرکوکباً      6- إنَّه یُحبُّ الامامَ    .................       □   الرابعَ                     □  الرابع ِ                 □   الرابعُ                  □   الرابعاً     7- درباره ی اهمیت زبان عربی  =       □  حول اهمیة اللغة العربیة  □   حول اهمیة اللغة  □   اهمیة اللغة العربیة  □   حتّی اهمیة اللغة العربیة     8- کُتِبَت علیکِ الصّیامُ.       □  روزه برشمانوشته می شود    □   روزه برتونوشته شد           □   روزه رابرشمانوشت            موفق باشید       نام ونام خانوادگی طراح سؤال : زهرارجبی

 

راه کارهایی برای ایجادانگیزه وجلوگيری ازافت يادگيری 

دردرس عربی 

 

1-  يقين داشته باشيدكه شمامهم ترين كاررادنياانجام می دهيد.

2 - فراموش نكنيدكه شغل شماازدشوارترين شغل های دنياست.

3 - سعي كنيدهمواره درجريان آموزش لبخندبزنيد.  

 

ادامه مطلب

عوامل بی‌علاقه‌ بودن دانش‌آموزان نسبت به درس عربی  

 - مشكلات و ضعفهای كتب درسی

 - مشكلات نيروی انسانی

 - كمبود وسايل كمك آموزشی

 - مشكل محتوای كتب درسی با زمانبندی تدريس

 َََََََََََََََََََََََََََََََََََََ

ادامه مطلب

 

اللغــة العـربيــة ومكانتهـا بيـن اللغــات

 الأستاذ الدكتـور فرحـان السـليـم

أهميـة اللغــة :

 اللغة فكر ناطق، والتفكير لغة صامتة. واللغة هي معجزة الفكر الكبرى.

إن للغة قيمة جوهرية كبرى في حياة كل أمة فإنها الأداة التي تحمل الأفكار، وتنقل المفاهيم فتقيم بذلك روابط الاتصال بين أبناء الأمة الواحدة ، وبها يتم التقارب والتشابه والانسجام بينهم. إن القوالب اللغوية التي توضع فيها الأفكار، والصور الكلامية التي تصاغ فيها المشاعر والعواطف لا تنفصل مطلقاً عن مضمونها الفكري والعاطفي .

إن اللغة هي الترسانة الثقافية التي تبني الأمة وتحمي كيانها. وقد قال فيلسوف الألمان فيخته : ((اللغة تجعل من الأمة الناطقة بها كلاً متراصاً خاضعاً لقوانين . إنها الرابطة الحقيقية بين عالم الأجسام وعالم الأذهان )) .

ويقول الراهب الفرنسي غريغوار : (( إن مبدأ المساواة الذي أقرته الثورة يقضي بفتح أبواب التوظف أمام جميع المواطنين، ولكن تسليم زمام الإدارة إلى أشخاص لا يحسنون اللغة القومية يؤدي إلى محاذير كبيرة، وأما ترك هؤلاء خارج ميادين الحكم والإدارة فيخالف مبدأ المساواة، فيترتب على الثورة - والحالة هذه - أن تعالج هذه المشكلة معالجة جدية؛ وذلك بمحاربة اللهجات المحلية، ونشر اللغة الفرنسية الفصيحة بين جميع المواطنين )) .

ويقول فوسلر : (( إن اللغة القومية وطن روحي يؤوي من حُرِمَ وطنَه على الأرض )) .

ويقول مصطفى صادق الرافعي : (( إن اللغة مظهر من مظاهر التاريخ، والتاريخ صفة الأمة. كيفما قلّبت أمر اللغة - من حيث اتصالها بتاريخ الأمة واتصال الأمة بها - وجدتها الصفة الثابتة التي لا تزول إلا بزوال الجنسية وانسلاخ الأمة من تاريخها .))

وقد صدر بيان من مجلس الثورة الفرنسية يقول : (( أيها المواطنون : ليدفع كلاً منكم تسابق مقدس للقضاء على اللهجات في جميع أقطار فرنسا لأن تلك اللهجات رواسب من بقايا عهود الإقطاع والاستعباد .))

أهمية اللغة العربية :

 اللغة - عند العرب - معجزة الله الكبرى في كتابه المجيد .

لقد حمل العرب الإسلام إلى العالم، وحملوا معه لغة القرآن العربية واستعربت شعوب غرب آسيا وشمال إفريقية بالإسلام فتركت لغاتها الأولى وآثرت لغة القرآن، أي أن حبهم للإسلام هو الذي عربهم، فهجروا ديناً إلى دين، وتركوا لغة إلى أخرى .

لقد شارك الأعاجم الذين دخلوا الإسلام في عبء شرح قواعد العربية وآدابها للآخرين فكانوا علماء النحو والصرف والبلاغة بفنونها الثلاثة : المعاني ، والبيان ، والبديع .

وقد غبر دهر طويل كانت اللغة العربية هي اللغة الحضارية الأولى في العالم .

واللغة العربية أقدم اللغات التي ما زالت تتمتع بخصائصها من ألفاظ وتراكيب وصرف ونحو وأدب وخيال، مع الاستطاعة في التعبير عن مدارك العلم المختلفة. ونظراً لتمام القاموس العربي وكمال الصرف والنحو فإنها تعد أمّ مجموعة من اللغات تعرف باللغات الأعرابية أي التي نشأت في شبه جزيرة العرب ، أو العربيات من حميرية وبابلية وآرامية وعبرية وحبشية، أو الساميات في الاصطلاح الغربي وهو مصطلح عنصري يعود إلى أبناء نوح الثلاثة : سام وحام ويافث. فكيف ينشأ ثلاثة أخوة في بيت واحد ويتكلمون ثلاث لغات ؟

إن اللغة العربية أداة التعارف بين ملايين البشر المنتشرين في آفاق الأرض، وهي ثابتة في أصولها وجذورها، متجددة بفضل ميزاتها وخصائصها .

إن الأمة العربية أمة بيان، والعمل فيها مقترن بالتعبير والقول، فللغة في حياتها شأن كبير وقيمة أعظم من قيمتها في حياة أي أمة من الأمم. إن اللغة العربية هي الأداة التي نقلت الثقافة العربية عبر القرون، وعن طريقها وبوساطتها اتصلت الأجيال العربية جيلاً بعد جيل في عصور طويلة، وهي التي حملت الإسلام وما انبثق عنه من حضارات وثقافات، وبها توحد العرب قديماً وبها يتوحدون اليوم ويؤلفون في هذا العالم رقعة من الأرض تتحدث بلسان واحد وتصوغ أفكارها وقوانينها وعواطفها في لغة واحدة على تنائي الديار واختلاف الأقطار وتعدد الدول. واللغة العربية هي أداة الاتصال ونقطة الالتقاء بين العرب وشعوب كثيرة في هذه الأرض أخذت عن العرب جزءاً كبيراً من ثقافتهم واشتركت معهم - قبل أن تكون ( الأونيسكو ) والمؤسسات الدولية - في الكثير من مفاهيمهم وأفكارهم ومثلهم، وجعلت الكتاب العربي المبين ركناً أساسياً من ثقافتها، وعنصراً جوهرياً في تربيتها الفكرية والخلقية .

إن الجانب اللغوي جانب أساسي من جوانب حياتنا، واللغة مقوم من أهم مقومات حياتنا وكياننا، وهي الحاملة لثقافتنا ورسالتنا والرابط الموحد بيننا والمكون لبنية تفكيرنا، والصلة بين أجيالنا، والصلة كذلك بيننا وبين كثير من الأمم .

إن اللغة من أفضل السبل لمعرفة شخصية أمتنا وخصائصها، وهي الأداة التي سجلت منذ أبعد العهود أفكارنا وأحاسيسنا. وهي البيئة الفكرية التي نعيش فيها، وحلقة الوصل التي تربط الماضي بالحاضر بالمستقبل. إنها تمثل خصائص الأمة، وقد كانت عبر التاريخ مسايرة لشخصية الأمة العربية، تقوى إذا قويت، وتضعف إذا ضعفت .

لقد غدت العربية لغة تحمل رسالة إنسانية بمفاهيمها وأفكارها، واستطاعت أن تكون لغة حضارة إنسانية واسعة اشتركت فيها أمم شتى كان العرب نواتها الأساسية والموجهين لسفينتها، اعتبروها جميعاً لغة حضارتهم وثقافتهم فاستطاعت أن تكون لغة العلم والسياسة والتجارة والعمل والتشريع والفلسفة والمنطق والتصوف والأدب والفن .

واللغة من الأمة أساس وحدتها، ومرآة حضارتها، ولغة قرآنها الذي تبوأ الذروة فكان مظهر إعجاز لغتها القومية .

إن القرآن بالنسبة إلى العرب جميعاً كتاب لبست فيه لغتهم ثوب الإعجاز، وهو كتاب يشد إلى لغتهم مئات الملايين من أجناس وأقوام يقدسون لغة العرب، ويفخرون بأن يكون لهم منها نصيب .

وأورد هنا بعض الأقوال لبعض العلماء الأجانب قبل العرب في أهمية اللغة العربية . يقول الفرنسي إرنست رينان : (( اللغة العربية بدأت فجأة على غاية الكمال، وهذا أغرب ما وقع في تاريخ البشر، فليس لها طفولة ولا شيخوخة .))

ويقول الألماني فريتاغ : (( اللغة العربية أغنى لغات العالم )) .

ويقول وليم ورك : (( إن للعربية ليناً ومرونةً يمكنانها من التكيف وفقاً لمقتضيات العصر. ))

ويقول الدكتور عبد الوهاب عزام : (( العربية لغة كاملة محببة عجيبة، تكاد تصور ألفاظها مشاهد الطبيعة، وتمثل كلماتها خطرات النفوس، وتكاد تتجلى معانيها في أجراس الألفاظ، كأنما كلماتها خطوات الضمير ونبضات القلوب ونبرات الحياة . ))

ويقول مصطفى صادق الرافعي : (( إنما القرآن جنسية لغوية تجمع أطراف النسبة إلى العربية، فلا يزال أهله مستعربين به، متميزين بهذه الجنسية حقيقةً أو حكماً .))

ويقول الدكتور طه حسين : (( إن المثقفين العرب الذين لم يتقنوا لغتهم ليسوا ناقصي الثقافة فحسب، بل في رجولتهم نقص كبير ومهين أيضاً.))

خصائص اللغة العربية:

 العربية خصائص كثيرة يضيق المجال عن حصرها في هذه المحاضرة، لذا سأقتصر على بعضها تاركاً، لمن أراد التوسع، الرجوع إلى أمهات الكتب في هذا المجال .

1 – الخصائص الصوتيـة :

إن اللغة العربية تملك أوسع مدرج صوتي عرفته اللغات، حيث تتوزع مخارج الحروف بين الشفتين إلى أقصى الحلق. وقد تجد في لغات أخرى غير العربية حروف أكثر عدداً ولكن مخارجها محصورة في نطاق أضيق ومدرج أقصر، كأن تكون مجتمعة متكاثرة في الشفتين وما والاهما من الفم أو الخيشوم في اللغات الكثيرة الغنة ( الفرنسية مثلاً)، أو تجدها متزاحمة من جهة الحلق .

وتتوزع هذه المخارج في هذا المدرج توزعاً عادلاً يؤدي إلى التوازن والانسجام بين الأصوات. ويراعي العرب في اجتماع الحروف في الكلمة الواحدة وتوزعها وترتيبها فيها حدوث الانسجام الصوتي والتآلف الموسيقي. فمثلاً لا تجتمع الزاي مع الظاء والسين والضاد والذال. ولا تجتمع الجيم مع القاف والظاء والطاء والغين والصاد، ولا الحاء مع الهاء، ولا الهاء قبل العين، ولا الخاء قبل الهاء ، ولا النون قبل الراء ، ولا اللام قبل الشين .

وأصوات العربية ثابتة على مدى العصور والأجيال منذ أربعة عشر قرناً. ولم يُعرف مثل هذا الثبات في لغة من لغات العالم في مثل هذا اليقين والجزم. إن التشويه الذي طرأ على لفظ الحروف العربية في اللهجات العامية قليل محدود، وهذه التغيرات مفرقة في البلاد العربية لا تجتمع كلها في بلد واحد. وهذا الثبات، على عكس اللغات الأجنبية، يعود إلى أمرين : القرآن، ونزعة المحافظة عند العرب .

وللأصوات في اللغة العربية وظيفة بيانية وقيمة تعبيرية، فالغين تفيد معنى الاستتار والغَيْبة والخفاء كما نلاحظ في : غاب ، غار ، غاص ، غال ، غام. والجيم تفيد معنى الجمع : جمع ، جمل، جمد ، جمر. وهكذا 

وليست هذه الوظيفة إلا في اللغة العربية ، فاللغات اللاتينية مثلاً ليس بين أنواع حروفها مثل هذه الفروق، فلو أن كلمتين اشتركتا في جميع الحروف لما كان ذلك دليلاً على أي اشتراك في المعنى. فعندنا الكلمات التالية في الفرنسية مشتركة في أغلب حروفها وأصواتها ولكن ليس بينها أي اشتراك في المعنى Ivre سكران oeuvre أثر أو تأليف ouvre يفتح livre كتاب lèvre شفة .

2 – الاشـتـقـاق :

الكلمات في اللغة العربية لا تعيش فرادى منعزلات بل مجتمعات مشتركات كما يعيش العرب في أسر وقبائل. وللكلمة جسم وروح، ولها نسب تلتقي مع مثيلاتها في مادتها ومعناها : كتب - كاتب - مكتوب - كتابة - كتاب.. فتشترك هذه الكلمات في مقدار من حروفها وجزء من أصواتها .

وتشترك الألفاظ المنتسبة إلى أصل واحد في قدر من المعنى وهو معنى المادة الأصلية العام. أما اللغات الأخرى كالأوروبية مثلاً فتغلب عليها الفردية . فمادة ( ب ن و ) في العربية يقابلها في الإنكليزية : son ابن و daughter بنت. أما في الفرنسية فتأتي مادة ( ك ت ب ) على الشكل التالي : كتاب livre مكتبة عامة bibliothèque  محل بيع الكتب librairie يكتب ècrire مكتب bureau .

وثبات أصول الألفاظ ومحافظتها على روابطها الاشتقاقية يقابل استمرار الشخصية العربية خلال العصور، فالحفاظ على الأصل واتصال الشخصية واستمرارها صفة يتصف بها العرب كما تتصف بها لغتهم، إذ تمكن الخاصة الاشتقاقية من تمييز الدخيل الغريب من الأصيل .

إن اشتراك الألفاظ ، المنتمية إلى أصل واحد في أصل المعنى وفي قدر عام منه يسري في جميع مشتقات الأصل الواحد مهما اختلف العصر أو البيئة، يقابله توارث العرب لمكارم الأخلاق والمثل الخلقية والقيم المعنوية جيلاً بعد جيل. إن وسيلة الارتباط بين أجيال العرب هي الحروف الثابتة والمعنى العام .

والروابط الاشتقاقية نوع من التصنيف للمعاني في كلياتها وعمومياتها، وهي تعلم المنطق وتربط أسماء الأشياء المرتبطة في أصلها وطبيعتها برباط واحد، وهذا يحفظ جهد المتعلم ويوفر وقته .

إن خاصة الروابط الاشتقاقية في اللغة العربية تهدينا إلى معرفة كثير من مفاهيم العرب ونظراتهم إلى الوجود وعاداتهم القديمة، وتوحي بفكرة الجماعة وتعاونها وتضامنها في النفوس عن طريق اللغة.

3 – خصائص الكلمة العربية ( الشكل والهيئة أو البناء والصيغة أو الوزن ) :

إن صيغ الكلمات في العربية هي اتحاد قوالب للمعاني تُصبُّ فيها الألفاظ فتختلف في الوظيفة التي تؤديها. فالناظر والمنظور والمنظر تختلف في مدلولها مع اتفاقها في أصل المفهوم العام الذي هو النظر. الكلمة الأولى فيها معنى الفاعلية والثانية المفعولية والثالثة المكانية .

وللأبنية والقوالب وظيفة فكرية منطقية عقلية. لقد اتخذ العرب في لغتهم للمعاني العامة أو المقولات المنطقية قوالب أو أبنية خاصة : الفاعلية - المفعولية - المكان - الزمان - السببية - الحرفة - الأصوات - المشاركة - الآلة - التفضيل - الحدث .

إن الأبنية في العربية تعلم تصنيف المعاني وربط المتشابه منها برباط واحد، ويتعلم أبناء العربية المنطق والتفكير المنطقي مع لغتهم بطريقة ضمنية طبيعية فطرية .

وللأبنية وظيفة فنية، فقوالب الألفاظ وصيغ الكلمات في العربية أوزان موسيقية، أي أن كل قالب من هذه القوالب وكل بناء من هذه الأبنية ذو نغمة موسيقية ثابتة. فالقالب الدال على الفاعلية من الأفعال الثلاثية مثلاً هو دوماً على وزن فاعل والدال على المفعولية من هذه الأفعال على وزن مفعول .

وإن بين أوزان الألفاظ في العربية ودلالاتها تناسباً وتوافقاً، فصيغة ( فعّال) لمبالغة اسم الفاعل تدل بما فيها من تشديد الحرف الثاني على الشدة أو الكثرة، وبألف المد التي فيها على الامتداد والفاعلية الخارجية .

وتتميز اللغة العربية بالموسيقية فجميع ألفاظها ترجع إلى نماذج من الأوزان الموسيقية، والكلام العربي نثراً كان أم شعراً هو مجموع من الأوزان ولا يخرج عن أن يكون تركيباً معيناً لنماذج موسيقية .

وقد استثمر الشعراء والكتاب العرب هذه الخاصة الموسيقية فقابلوا بين نغمة الكلام وموضوعه مقابلة لها أثر من الوجهة الفنية. فمثلاً يقول النابغة الذبياني :

ميلــــوا إلى الــدار مـن ليلى نحييـهـــا                               نـعــم ونســـألهـا عن بعــض أهليـهــــا

حيث ينقلك إلى جو عاشق يهيم ويتأمل وتهفو نفسه برقة وحنان إلى آثار الحبيب بما في البيت من نعومة الحروف وكثرة المدود وحسن توزعها وجمال تركيب الألفاظ .

ويقول البحتري متحدثاً عن الذئب :

عوى ثـــم أقـعــى فارتجــزت فهجتـــــه                                  فأقـبــــل مثــــل البـرق يتبعه الرعد

فينقل تتابع حركات الذئب السريع في ألفاظ قصيرة الأوزان متوالية الحركات .

وقد بلغت هذه الخاصة الموسيقية ذروتها في التركيب القرآني، فأنت تحس، مثلاً في سورة العاديات ، عدو الخيل : (( والعاديات ضبحاً. فالموريات قدحاً. فالمغيرات صبحاً. فأثرن به نقعاً. فوسطن به جمعاً )).

وكان لأوزان الألفاظ أثر في جمال الكتابة العربية، فالكلمات التي على وزن واحد تتشابه ألفاظها الكتابية مثل الكلمات على وزن فاعل أو على وزن مفعول. إن هذه الكلمات في التركيب يكون منها ما يشبه الزخارف العربية .

وتتأرجح الصيغ بين الثبات والتطور، والثبات غالب ولا يسبب هذا جمود العربية، فإن لها على حالتها الحاضرة من الصيغ والأبنية غنى لا تضارعها فيه لغة أخرى من اللغات الراقية التي تفي بحاجات الإنسان في مثل هذا العصر .

إن الإخلال بهذه الأبنية وإفسادها إفساد لنظام اللغة، فلذلك كان العرب إذا أدخلوا كلمة أعجمية احتاجوا إليها صاغوها على نماذج ألفاظهم وبنوها على أحد أبنيتهم وجعلوها على أحد أوزانهم .

وبين العربية والطبيعة صلة وثقى، فالأجسام في الطبيعة على كثرتها ترجع إلى عناصر بسيطة محدودة العدد تتشابه وتختلف بحسب تشابه تركيب مادتها واختلافه. وكذلك اللغة العربية ترجع كلماتها التي لا تكاد تحصى إلى عناصر محدودة ثابتة هي الحروف. وفي الطبيعة تشابه ونمطية وتكرر، فللشجرة مهما كان نوعها أوراق وأغصان جذع وثمر. وفي اللغة أيضاً تشابه بين أبنية الفاعلين والمفعولين والمكان والزمان. ولكل فرد من أفراد الجنس الواحد في الطبيعة ذاتيته مع مشابهته لسائر أفراد الجنس. وكذلك للفظ ذاتيته مع مشابهته لسائر الألفاظ المشتركة معه في الأصل أو البناء والصيغة. وفي الطبيعة تسلسل وتوارث يقابله تسلسل وتوارث في اللغة. وفي الطبيعة محافظة وتجديد، وكذلك في اللغة محافظة وتجديد أيضاً . 

4 – التعـريـب :

يتشابه نظام العربية مع نظام المجتمع العربي. فكما يرتبط أفراد المجتمع العربي وقبائله بصلات القربى والنسب والتضامن والتعاون، ترتبط ألفاظها في نسق خاص في حروفها وأصواتها، ومادتها وتركيبها ، وهيئتها وبنائها .

وحين يدخل غريب على المجتمع فلا بد لـه لكي يصبح عضواً فيه من أن يلتزم بأخلاقه وعاداته، فكذلك اللفظة الأعجمية إذا دخلت يجب أن تسير على أوزان العربية وهيئاتها وصيغها لكي تصبح عضواً كامل العضوية في الأسرة اللغوية .

ويُستعمل في العربية مصطلح التعريب بينما في اللغة الأجنبية استعارة emprunt. والتعريب أحد مظاهر التقاء العربية بغيرها من اللغات على مستوى المفردات.

وكانت الألفاظ الدخيلة في العصر الجاهلي قليلة محدودة تتصل بالأشياء التي لم يعرفها العرب في حياتهم. وهي محصورة في ألفاظ تدل على أشياء مادية لا معنوية مثل : كوب - مسك - مرجان - درهم.. وتعود قلة الدخيل إلى سببين : انغلاقهم على أنفسهم واعتدادهم بأنفسهم وبلغتهم .

أما بعد الإسلام فقد اتصلت العربية باللغات الأخرى فانتقلت إليها ألفاظ جديدة تتعلق كلها بالمحسوسات والماديات مثل أسماء الألبسة والأطعمة والنباتات والحيوان وشؤون المعيشة أو الإدارة. وقد انعدم التأثير في الأصوات والصيغ والتراكيب . 

إن هذا الداخل على الغالب لم يبق على حاله بل صيغ في قالب عربي، ولذلك كانت المغالاة والإكثار من الغريب وفسح المجال من غير قيد مظهراً من مظاهر النـزعة الشعوبية في الميدان اللغوي قديماً وحديثاً

وكانت طريقة العرب في نقل الألفاظ الأجنبية أو التعريب تقوم على أمرين :

أ – تغيير حروف اللفظ الدخيل، وذلك بنقص بعض الحروف أو زيادتها مثل :

برنامه = برنامج    بنفشه = بنفسج

أو إبدال حرف عربي بالحرف الأعجمي :

بالوده = فالوذج    برادايس= فردوس

ب – تغيير الوزن والبناء حتى يوافق أوزان العربية ويناسب أبنيتها فيزيدون في حروفه أو ينقصون، ويغيرون مدوده وحركاته، ويراعون بذلك سنن العربية الصوتية كمنع الابتداء بساكن، ومنع الوقوف على متحرك ، ومنع توالي ساكنين ...

وأكثر ما بقي على وزنه وأصله من الألفاظ هو من الأعلام : سجستان – رامهرمز..

أما دليلهم إلى معرفة الدخيل فهو إحدى ثلاث طرق :

أ – فقدان الصلة بينه وبين إحدى مواد الألفاظ العربية :

بستان : ليس في العربية مادة بست .

ب – أن يجتمع فيه من الحروف ما لا يجتمع في الكلمة العربية :

ج ق جوسق – ج ص جَصّ – ج ط طازج ...

ج – أن أن تكون على وزن ليس في العربية :

إِبْرَيْسَم إفعيلل – آجر فاعُلّ ..

        (أحسن الحرير )

5 – خصائص معانـي الألفـاظ العربيـة :

تقوم طريقة العربية في وضع الألفاظ وتسمية المسميات على الأمور التالية :

أ - اختيار صفة من صفات الشيء الذي يراد تسميته أو بعض أجزائه أو نواحيه أو تحديد وظيفته وعمله واشتقاق لفظ يدل عليه .

ب - تحتفظ العربية بالمعاني الأصلية الدالة على أمثال هذه المسميات ، فألفاظها معللة على عكس غيرها من اللغات التي لا تحتفظ بهذه المعاني .

ج - الإشارة إلى أخص صفات المسمى وأبرزها أو إلى عمله الأساسي ووظيفته، على عكس اللغات الأجنبية التي تشير إلى ظاهره وشكله الخارجي أو تركيبه وأجزائه. فمثلاً تسمية الدراجة في العربية تشير إلى وظيفتها وعملها وحركتها. أما في الفرنسية فإن bicyclette (ذات الدولابين) تشير إلى أجزائها وتركيبها وحالتها الساكنة. ومثل ذلك السيارة التي تشير تسميتها إلى عملها بينما في الفرنسية كلمة automobile تعني المتحرك بنفسه.

ويظهر تفكير العرب وحياتهم واضحين جليين في مفردات لغتهم، فكلمة العامل، مثلاً بعد الإسلام، أخذت معنى الوالي والحاكم، وهذا يدل على أن الولاية عمل من الأعمال وليست استبداداً، وأن الحكم تكليف وليس تشريفاً. ولفظ ( المرأ ) للمذكر و (المرأة) للمؤنث يدل على تساوي الرجل والمرأة عندهم في الأصل. والمروءة هي الصفات المستحسنة المأخوذة من أخلاق الإنسان ذكراً كان أو أنثى .

وللغة العربية طريقة في تصنيف الموجودات، فمفرداتها تدل على أن العرب صنفوا الوجود تصنيفاً شاملاً دقيقاً منطقياً يدعو إلى الدهشة والتعجب، ويدل على مستوى فكري قلما وصلت إليه الأمم في مثل هذا الطور المبكر من تاريخ حياتها .

وهناك ألفاظ تدل على الموجودات بمجموعها مثل ( العالَم) و (العالَمين ) فهي تشتمل على الخلق كله. وكذلك الشهادة ( الحس) وعكسه الغيب .

وتظهر في الألفاظ العربية أنواع الموجودات كالنبات والحيوان. ويتضمن الحيوانُ الإنسانَ والوحوش والطير والسباع والهوامَّ والسوائم والحشراتِ والجوارحَ والبغاث .

وتظهر أيضاً الأخلاق والمشاعر كالمكارم والمثالب، والمحاسن والمساوئ ، والفرح والحزن، والحسيات والمجردات .

ولم تقتصر العربية على الحسيات كما تقتصر كل لغة في طورها الابتدائي. فبالإضافة إلى ما فيها مما لا يكاد يحصى من الألفاظ الدالة على الحسيات لم تهمل المعنويات والمجردات. إننا نجد في العربية سعة وغزارة في التعبير عن أنواع العواطف والمشاعر الإنسانية. كما أنهها اشتملت على الكلمات الدالة على الطباع والأفعال والمفاهيم الخلقية. واشتملت كذلك على المفاهيم الكلية والمعاني المجردة. لقد جمع العرب في لغتهم بين الواقعية الحسية والمثالية المعنوية ، فالمادية دليل الاتصال بالواقع ، والتجريد دليل ارتقاء العقل .

ولها باع في الدقة والخصوص والعموم، إذ تمتاز برقة تعبيرها والقدرة على تمييز الأنواع المتباينة، والأفراد المتفاوتة، والأحوال المختلفة سواء في ذلك الأمور الحسية والمعنوية. فإذا رجعنا إلى معاجم المعاني وجدنا أموراً عجباً. فتحت المشي الذي هو المعنى العام أنواع عديدة من المشي :

    درج   حبا    حجل   خطر    دلف   هدج   رسف     اختال    تبختر    تخلج

    أهطع   هرول   تهادى  تأود...

والأمثلة كثيرة في كتب معاجم المعاني كفقه اللغة للثعالبي وهو مجلد صغير، والمخصص لابن سيده الذي يقع في 17 جزءاً .

ومن ضروب الدقة ما يظهر في اقتران الألفاظ بعضها ببعض، فقد خصص العرب ألفاظاً لألفاظ ، وقرنوا كلمات بأخرى ولم يقرنوها بغيرها ولو كان المعنى واحداً.

فقد قالوا في وصف شدة الشيء : ريح عاصف - برد قارس - حر لافح .

وفي وصف اللين : فراش وثير - ثوب لين - بشرة ناعمة - غصن لدن .

وكذلك في الوصف بالامتلاء، والوصف بالجدة، والوصف بالمهارة في الكتابة والخطابة والطب والصنعة ووصف الشيء بالارتفاع الحقيقي أو المجازي وغيرها وغيرها .

لا شك أن هذا التخصص في تراكيب العربية في النعت والإضافة والإسناد نوع من الدقة في التعبير، لأن هذه الألفاظ المخصصة ببعض المعاني والأحوال توحي إلى السامع الصورة الخاصة التي تقترن معها. فلفظ باسق يوحي إلى الذهن معنى الارتفاع وصورة الشجرة معاً، كما توحي كلمة وثير معنى اللين وصورة الفراش. وكثيراً ما يحتاج المتكلم إلى أن ينقل إلى مخاطبه هذه المعاني والصور متلازمة مقترنة ليكون أصدق تصويراً وأدق تعبيراً وأقدر على حصر الصورة المنقولة وتحديدها .

وفي العربية منـزلة للتخصيص والدقة والتعميم، فلا ينطبق عليها وصف الابتدائية لكثرة ما فيها من الألفاظ الدالة على الكليات والمفاهيم والمعاني العامة والمجردة . وما فيها من الدقة والتخصيص قرينة على أن أصحابها بلغوا درجة عالية في دقة التفكير ومزية وضوح الذهن وتحديد المقصود والدلالة. والمستعرض للشعر الجاهلي يجد نماذج من الوصف تتضمن الجزئيات والتفصيلات في الألوان والأشكال والحركات والمشاعر إلى جانب شعر الحكم الذي يتضمن قواعد عامة في الحياة ومعاني عالية من التعميم والتجريد .

إن دقة التعبير والتخصيص سبيل من سبل تكوين الفكر العلمي الواضح المحدد .

والتخصيص اللغوي والدقة في التعبير أداة لا بد منها للأديب لتصوير دقائق الأشياء وللتعبير عن الانفعالات والمشاعر والعواطف .

لقد ألف اللغويون العرب مؤلفات خاصة بإبراز الفروق بين الألفاظ مثل : الفروق لأبي هلال العسكري، وأدب الكاتب لابن قتيبة ، وفقه اللغة وأسرار العربية للثعالبي. ونجد مثل هذه الدقة في الوصف عند كثير من كتاب العربية في مختلف العصور ولا سيما في القرون الأربعة الأولى بعد الإسلام .

وفي العربية عموم وألفاظ عامة إذ يحتاج الإنسان في مراحل ارتقائه الفكري إلى ألفاظ دالة على معان عامة سواء في عالم المادة أو في عالم المعنويات. وسدت اللغة العربية هذه الحاجة، وأمدت المتكلم بما يحتاج إليه وبذلك استطاعت أن تكون لغة الفلسفة كما كانت لغة العلم والفن والشعر .

6 – الإيجــاز :

الإيجاز صفة واضحة في اللغة العربية . يقول الرسول r : (( أوتيت جوامع الكلم )). ويقول العرب (( البلاغة  الإيجاز )) و (( خير الكلام ما قلّ ودلّ )). وفي علم المعاني إيجاز قصر وإيجاز حذف .

الإيجاز في الحرف : والإيجاز في العربية على أنواع ، فمنها الإيجاز في الحرف، حيث تكتب الحركات في العربية عند اللبس فوق الحرف أو تحته بينما في اللغات الأجنبية تأخذ حجماً يساوي حجم الحرف أو يزيد عليه. وقد نحتاج في اللغة الأجنبية إلى حرفين مقابل حرف واحد في العربية لأداء صوت معين كالخاء (KH) مثلاً ولا نكتب من الحروف العربية إلا ما نحتاج إليه، أي ما نتلفظ به، وقد نحذف في الكتابة بعض ما نلفظ : لكن - هكذا - أولئك. بينما في الفرنسية نكتب علامة الجمع ولا نلفظها، وأحياناً لا تلفظ نصف حروف الكلمة. ونكتب في الإنكليزية حروفاً لا يمر اللسان عليها في النطق ، كما في كلمة (right) مثلاً التي نسقط عند النطق بها حرفين من حروفها (gh) نثبتهما في كتابتها .

وفي العربية إشارة نسميها ( الشدة )، نضعها فوق الحرف لندل على أن الحرف مكرر أو مشدد، أي أنه في النطق حرفان، وبذلك نستغني عن كتابته مكرراً، على حين أن الحرف المكرر في النطق في اللغة الأجنبية مكرر أيضاً في الكتابة على نحو (frapper) و (recommondation) .

ونحن في العربية قد نستغني كذلك بالإدغام عن كتابة حروف بكاملها، وقد نلجأ إلى حذف حروف. فنقول ونكتب ( عَمَّ ) عوضاً عن ( عن ما ) و ( مِمَّ ) عوضاً عن ( من ما ) و (بِمَ) عوضاً عن ( بما ) ومثلها ( لِمَ ) عوضاً عن ( لِما ) .

الإيجاز في الكلمات : وبمقارنة كتابة بعض الكلمات بين العربية والفرنسية والإنكليزية نجد الفرق واضحاً :

وليست العربية كاللغات التي تهمل حالة التثنية لتنتقل من المفرد إلى الجمع، وهي ثانياً لا تحتاج للدلالة على هذه الحالة إلى أكثر من إضافة حرفين إلى المفرد ليصبح مثنى، على حين أنه لا بد في الفرنسية من ذكر العدد مع ذكر الكلمة وذكر علامة الجمع بعد الكلمة :

الباب      البابان - البابين         les deux portes        

the two doors

الإيجاز في التراكيب : والإيجاز أيضاً في التراكيب ، فالجملة والتركيب في العربية قائمان أصلاً على الدمج أو الإيجاز . ففي الإضافة يكفي أن تضيف الضمير إلى الكلمة وكأنه جزء منها :

كتابه       son  livre       كتابهم  leur  livre

وأما إضافة الشيء إلى غيره فيكفي في العربية أن نضيف حركة إعرابية أي صوتاً بسيطاً إلى آخر المضاف إليه فنقول كتاب التلميذ ومدرسة التلاميذ، على حين نستعمل في الفرنسية أدوات خاصة لذلك فنقول : le livre de l’élève ، l’école des élèves .

وأما في الإسناد فيكفي في العربية أن تذكر المسند والمسند إليه وتترك لعلاقة الإسناد العقلية المنطقية أن تصل بينهما بلا رابطة ملفوظة أو مكتوبة، فنقول مثلاً ( أنا سعيد ) على حين أن ذلك لا يتحقق في اللغة الفرنسية أو الإنكليزية ، ولا بد لك فيهما مما يساعد على الربط فتقول :

( je suis heureux ) ،  ( I am happy ) .

وتستعمل هاتان اللغتـان لذلك طائفـة من الأفعـال المساعدة مثل (avoir , étre) في الفرنسـية و (to have , to be) في الإنكليزية .

كما أن الفعل نفسه يمتاز في العربية باستتار الفاعل فيه أحياناً، فنقول (أكتب) مقدرين الفاعل المستتر، بينما نحتاج إلى البدء به منفصلاً دوماً مقدماً على الفعل كما هو الأمر في الفرنسية (je-tu…) وفي الإنكليزية (I , you ...). وكذلك عند بناء الفعل للمجهول يكفي في العربية أن تغير حركة بعض حروفه فتقول : كُتب على حين نقول بالفرنسية ( il a été écrit ) وفي الإنكليزية   ( it was written ) .

وفي العربية إيجاز يجعل الجملة قائمة على حرف : فِ ( وفى يفي )، و (ع) من وعى يعي، و ( ق ) من وفى يفي، فكل من هذه الحروف إنما يشكل في الحقيقة جملة تامة لأنه فعل وقد استتر فيه فاعله وجوباً .

وفي العربية ألفاظ يصعب التعبير عن معانيها في لغة أخرى بمثل عددها من الألفاظ كأسماء الأفعال .

نقول في العربية :         ( هيهات ) ونقول في الإنكليزية                   ( it is too far )

                           ( شتان )                                               ( there is a great difference )

وحرف الاستقبال مثل : ( سأذهب )                                                  ( I shall go )              

والنفي أسلوب في العربية يدل على الإيجاز :

العربية : ( لم أقابله ) ، الإنكليزية :                                               ( I did not meet him )

الفرنسية :    لن أقابله ) ، الإنكليزية :                                          ( I will never meet him )

الفرنسية :                                                                  ( Je ne le rencontrerai jamais )

الإيجاز في اللغـة المكتوبـة :

فمثلاً سورة ( الفاتحة ) المؤلفة في القرآن من 31 كلمة استغرقت ترجمتها إلى الإنكليزية 70 كلمة .

ويقول الدكتور يعقوب بكر في كتاب ( العربية لغة عالمية : نشر الأمانة العامة لجامعة الدول العربية بالقاهرة 1966 ) : (( إذا ترجمنا إلى العربية كلاماً مكتوباًُ بإحدى اللغات الأوروبية كانت الترجمة العربية أقل من الأصل بنحو الخمس أو أكثر .))  

أثر اللغة العربية في اللغات الأخرى : 

إن الكلمات العربية في اللغات الإسلامية : الفارسية والتركية والأوردية والمالاوية والسنغالية أكثر من أن تحصى. والكلمات العربية في الإسبانية والبرتغالية ثم في الألمانية والإيطالية والإنكليزية والفرنسية ليست قليلة أيضاً .

لقد التقت العربية بالفارسية والسريانية والقبطية والبربرية. وكان عندها أسباب القوة، فهي لغة القرآن، وتتميز ببناء قوي محكم، وتملك مادة غزيرة .

لقد حملت رسالة الإسلام فغنيت بألفاظ كثيرة جديدة للتعبير عما جاء به الإسلام من مفاهيم وأفكار ونظم وقواعد سلوك. وأصبحت لغة الدين والثقافة والحضارة والحكم في آن واحد .

غزت العربية اللغات الأخرى كالفارسية والتركية والأوردية والسواحلية فأدخلت إليها حروف الكتابة وكثيراً من الألفاظ. وكان تأثيرها في اللغات الأخرى عن طريق الأصوات والحروف والمفردات والمعاني والتراكيب 

وأدى اصطدام العربية باللغات الأخرى إلى انقراض بعض اللغات وحلول العربية محلها كما حصل في العراق والشام ومصر, وإلى انزواء بعضها كالبربرية وانحسار بعضها الآخر كالفارسية .

لقد أصبحت لغات الترك والفرس والملايو والأوردو تكتب جميعها بالحروف العربية . وكان للعربية الحظ الأوفر في الانبثاث في اللهجات الصومالية والزنجبارية لرجوع الصلة بين شرق إفريقيا وجزيرة العرب إلى أقدم عصور التاريخ . 

سأل طالب في بيروت أستاذه عن المعنى العربي لمصطلح أجنبي, فقال لـه الأستاذ : وهل العربية لغة ؟!

لقد اتخذت محاولات الطعن في العربية أشكالاً ومظاهر شتى, فهي تلبس تارة ثوب الطعن في الأدب القديم وصحته, وتظهر تارة بمظهر تشجيع اللهجات المحلية لتفتيت اللغة الواحدة وتمزيق الناطقين بها, وتارة تلبس ثوب الثورة على القديم والدعوة إلى التجديد. فمن مناد بالتمرد على الأسلوب العربي القديم, وهو لا يتمرد في حقيقته على قِدَم الأسلوب وإنما يتمرد على صحة اللغة وسلامتها, ومن قائل بضيق العربية وقصر باعها عن مواكبة الحضارة, ومن مصرح بهجر الحرف العربي إلى الحرف اللاتيني, ومن داع إلى تغيير القواعد.. ومن داعٍ للاعتراف بالعلمية وما فيها من أدب وفن .! ويلبس كل ذلك ثوب الإصلاح اللغوي .

وبلغ الأمر بأحدهم أنه لا يرى سبباً لهزيمة العرب إلا لغتهم الفصحى, أو يراها من أسباب هزيمتهم. وثان نظر إلى تخلف العرب العلمي في عصر الذرة فأعلن أنه لا يرى لهذا سبباً غير تمسك العرب بلغتهم في مراحل التعليم عامة والتعليم العالي منها خاصة. وثالث لم يجد داء عند العرب أخطر من بقاء الحروف العربية في أيدي أصحابها, فدعا إلى نبذها وإحلال الحروف اللاتينية محلها.

ودعا آخرون إلى اللهجات المحلية وتشجيع دراسة تلك اللهجات باسم البحث العلمي في علم اللغة وفقهها, كما دعوا إلى العامية ودراستها. وما هذا إلا دعوةٌ مفرقة ممزقة بطريقة علمية في عصر تبحث فيه الأمة عن وحدتها وترفع فيه شعار قوميتها. ولقد تأسى كثير من أصحاب هذه الدعوات بما فعله مصطفى كمال أتاتورك في تركية حين نبذ الحروف العربية وكتب اللغة التركية بالحروف اللاتينية فقطع بذلك كل صلة للشعب التركي بمحيطه الشرقي والعربي والإسلامي ظناً منه أن ذلك يجعل تركية في صدارة العالم المتقدم .

ويقول الإنكليزي ( ويلكوكس ) : (( إن العامل الأكبر في فقد قوة الاختراع لدى المصريين هو استخدامهم اللغة العربية الفصحى في القراءة والكتابة )). وما يزال أحد الشوارع في حي (الزمالك) بالقاهرة يحمل اسمه .

ودفعت هذه الاتهامات أحد المفكرين إلى أن يصرخ من المرارة : (( من حق إسرائيل أن تحيي العبرية الميْتة, ومن واجبنا أن نميت العربية الحية )). ويقول الدكتور عمر فروخ في هذا المعنى : (( أعجب من الذين يدرسون اللغات الميْتة, ثم يريدون أن يميتوا لغة حية كالعربية .))

إن من يراجع الوثائق التي بدأت بها عملية الاحتلال البريطاني لمصر يكتشف أن أول أعمال الاحتلال هو وضع الخطة لحطم اللغة، يبدو ذلك واضحاً في تقرير لورد دوفرين عام 1882 حين قال : إن أمل التقدم ضعيف ( في مصر) ما دامت العامة تتعلم اللغة العربية الفصيحة .

وقد توالت هذه الحرب ليس في مصر وحدها بل في الشام والمغرب بأقطاره كلها في محاولات قدمها كرومر وبلنت من ناحية ولويس ماسينيون وكولان في المغرب. ثم تقدم رجال يحملون أسماء عربية للعمل بعد أن مهد لهم الطريق ويلكوكس والقاضي ديلمور، وحيل بين اللغة العربية وبين أحكام المحاكم المختلطة والأجنبية .

وكان التعليم في البلاد العربية المحتلة يتم كله باللغات الأجنبية ( الإنجليزية في مصر والسودان والعراق ) والفرنسية في  (سورية وتونس والجزائر والمغرب)، فقد كانت لحظة النفوذ الأجنبي ترمي إلى :

أولاً :  تحويل أبجدية اللغات الإقليمية إلى اللاتينية وكانت تكتب أساساً بالحروف العربية ، كما حدث في إندونيسيا وبعض بلاد إفريقية وآسية .

ثانياً : تقديم اللغات الأجنبية في الأقطار الإسلامية على اللغة العربية .

ثالثاً : تقديم اللهجات واللغات المحلية وتشجيعها والدعوة إلى كتابة اللغة العربية بالحروف اللاتينية.

رابعاً : ابتعاث الطلاب إلى الغرب لدراسة لغاته، وكان ذلك إيماناً بأن اللغة هي الوجه الثاني للفكر، وأن من يجيد لغة لا بد أن يعجب بتاريخها وفكرها ويصير له انتماء من نوع ما إلى هذه الأمة .

وكانت الحملة على اللغة العربية الفصحى من خلال حجج ضعيفة واهية منها : صعوبة اللغة، ومنها التفاوت بينها وبين العامية .

وكان فرض اللغات الأجنبية في مختلف أقطار الأمة الإسلامية عاملاً هاماً في فرض ثقافاتها ووجهة نظر أهلها وفي الوقوف موقف الإعجاب بالغاصب والعجز عن مواجهته. ومن يدرس تجارب التعليم الغربي في البلاد العربية يجد الولاء الواضح للنفوذ الغربي .

وفي البلاد الإسلامية غير العربية فعل الأجنبي فعله في إفريقية وآسيا خاصة ففي إفريقية عمد الإنجليز في نيجيريا إلى نقل حروف اللغات المحلية من العربية إلى الحروف اللاتينية فضلاً عن عملية القضاء على كتب التراث الإسلامي التي تعرضت للحريق للقضاء على كل أثر علمي عربي بعد قطع التيار الحضاري العربي القادم من شمال إفريقية ومصر 

وفي غرب إفريقية عمد الاستعمار الفرنسي إلى القضاء على العربية بعد معركة مع اللغة العربية في الجزائر خلال مائة عام كاملة .

وقد جاء هذا كله بعد أن بلغت اللغة العربية كل وصف حتى أصبحت لغة التخاطب بين قبائل نصف القارة كما أشار إلى ذلك ( توماس أرنولد) في كتابه (( الدعوة إلى الإسلام ))، وبعد أن كانت بعوث إفريقية ترسل إلى مكة المكرمة والأزهر أصبحت ترسل إلى الغرب .

وبعد أن كانت اللغة العربية قد شاركت بحروفها وألفاظها في كل اللغات الأساسية في إفريقية وهي الهوسا والماندنجو والوولوف والسواحلية والصومالية ولغات النيجر والدناكل في إثيوبيا وإرتيريا، عمد النفوذ الأجنبي إلى إيقاف كل ذلك وإحياء الثقافات الإفريقية القديمة وصبغها بصبغة إقليمية تساعد على إثارة التعصب وإقامة القوميات المحدودة المحلية في نطاق قبلي ليستغلوا هذه الروح في إقامة سد مرتفع في وجه انتشار اللغة العربية مع نشر الثقافة الإنجليزية والفرنسية من خلال اللغتين ليتحقق الاستعمار الثقافي الكامل .

وهكذا أصبحت اللغتان الإنجليزية والفرنسية - كل في منطقة سيطرتها - لغة أساسية في مراحل التعليم المختلفة، وغلبت اللهجات القومية ولغة المستعمر ليس على مناهج التعليم فحسب بل على أعمال المصارف والمحاكم والدواوين .

أما في آسيا فقد استطاعت اللغات الأجنبية في جنوب شرق آسيا ( الملايو - إندونيسيا - تايلاند ) السيطرة ، وتراجعت اللغة العربية ثم تراجعت الحروف العربية أيضاً في تركيا وإندونيسيا.

وفي إندونيسيا وأرخبيل الملايو نجد الصورة قاتمة، فقد تعرضت إندونيسيا بعد الاستقلال للتحديات في مجال اللغة فكتبت اللغة الأندونيسية بالخط الروماني (اللاتيني) بدلاً من الخط العربي المحلي، وأصبحت العربية لغة أجنبية لا يقرؤون ولا يكتبون بها، وأصبح العدد الأكبر قادراً على أن يقرأ اللغات الغربية وخاصة الإنجليزية . 

وإذا أردنا حصر التحديات التي واجهتها اللغة العربية فإننا نلخصها بالتالي :

×     استبدال العامية بالفصحى .

×    تطوير الفصحى حتى تقترب من العامية .

×   الهجوم على الحروف العربية والدعوة إلى استعمال الحروف اللاتينية .

×      إسقاط الإعراب في الكتابة والنطق .

×     الدعوة إلى إغراق العربية في سيل من الألفاظ الأجنبية .

×    محاولة تطبيق مناهج اللغات الأوروبية على اللغة العربية ودراسة اللهجات والعامية .

وقبل الدخول في المواجهة علينا أن نشخص الأمراض التي نعاني منها على المستوى اللغوي فالتشخيص نصف العلاج .

إن التردي في عصور الانحطاط كان عاملاً من عوامل ضعفنا اللغوي، وهذا التردي لم يكن مقصوراً على العامة من الناس بل شمل العلماء والفقهاء حتى كان يعجز الكثير منهم عن كتابة رسالة خالية من العجمة، بريئة من الركاكة أو العامية، سليمة من الخطأ. وكانت دروس الفقه والدين بل دروس النحو والبلاغة تلقى بلغة مشوبة بالعامية منحطة عن الفصحى. أما أساليب العرب الفصيحة والكلام البليغ فقد كانوا بعيدين عنه كل البعد، وكل ما تصبو إليه النفوس وترتفع إليه المطامح أن يقلد الكاتب أسلوب الحريري في مقاماته أو القاضي الفاضل في رسائله ومكاتباته .

لقد اختفت الفروق اللغوية وأصبحت الألفاظ المتقاربة مترادفة. ولم يبق الترادف مزية من مزايا العربية بل مرضاً من أمراضها الوافدة المنتشرة، وغلب على الناس استعمال الألفاظ في معانيها العامة فضاعت من اللغة بل من التفكير مزية الدقة التي عرفت بها العربية في عصورها السالفة، وأدى ذلك إلى تداخل معاني الألفاظ حين فَقَدت الدقة واتصفت بالعموم، وفقد الفكر العربي الوضوح حين فقدته اللغة نفسها، واتصفت بالغموض ، وانفصلت الألفاظ عن معانيها في الحياة وأصبحت عالماً مستقلاً يعيش الناس في جوه بدلاً من أن يعيشوا في الحياة ومعانيها .

إن الموقف يلقي أمامنا مشكلة النهوض باللغة العربية وقدرتها على الوفاء بحاجات أهلها في هذه الحياة الجديدة سواء في ميدان العلوم أو الفن أو الأدب بأغراضه وآفاقه الحديثة، أو في ميدان الحياة العملية بما فيها من مستحدثات لا ينقطع سيلها. كما يدفعنا باتجاه التحرر من آثار عصور الانحطاط من جهة ومن التقليد الأجنبي والعجمة الجديدة التي أورثنا إياها عصر الاستعمار والنفوذ الأجنبي من جهة أخرى .

إن المطلوب تكوين وعي لغوي صحيح يساير وعينا السياسي والفكري بل هو الأساس لتكوين تفكيرنا تكويناً صحيحاً، والأخذ بأيدينا نحو الوحدة اللغوية والتحرر اللغوي والقضاء على التجزئة والشعوبية أو النفوذ الأجنبي في ميدان اللغة والفكر .

إن التعليم الجامعي العلمي خاصة في كثير من أقطار العروبة ما زال باللغات الأجنبية : فهو إنكليزي في أقطار ، فرنسي في أقطار، روسي في أقطار، ولا توجد صيدلة عربية ولا طب عربي .

وما زال هناك إلى الآن من يجادل لإبقاء تدريس العلوم باللغات الأجنبية . لقد انقسم العرب إبان عهد الاستعمار إلى مجموعتين : الأولى هي الدول التي حافظت على اللغة العربية طوال فترات الاحتلال، ولكن العجب أن تتصاعد فيها آراء تشكك في صلاحية اللغة العربية لاحتواء العلوم الحديثة، والثانية هي مجموعة الدول التي استطاع المستعمر فرض لغته عليها، وهي على العكس بذلت جهوداً مضنية لاستعادة مكانة اللغة العربية. ومنذ سنوات ظهرت حلقة من برنامج الاتجاه المعاكس في محطة الجزيرة القطرية الفضائية كان موضوعها عن صلاحية اللغة العربية في تدريس العلوم، وكان النقاش بين أستاذين جامعيين عربيين : الأول يدعو إلى تدريس العلوم باللغة الإنكليزية وهو سوري، والثاني يدعو إلى تعريب التعليم وهو جزائري .

إن كثيراً من دعاة العروبة لا يحسنون لغتهم. وهذا ما دفع أحد المفكرين إلى القول بأن هناك إهانة توجه إلى العربية؛ تتجلى هذه الإهانة في ثلاثة أمور :

1 – السيل من الأفلام والمسلسلات والتمثيليات والمسرحيات والأغاني باللغة العامية .

2 – بعض الزعماء يخلط العربية بالعامية، وهم مولعون بخفض المرفوع وجر المنصوب .

3 – تقليد المنتصر .

وإذا نظرنا إلى ما يفعل أصحاب اللغات الأخرى لخدمة لغاتهم لوجدنا أنفسنا مقصرين كثيراً. فالإنكليز مثلاً يفعلون العجب في تعميم لغتهم، ويبتكرون الحيل الطريفة لتحبيبها إلى النفوس حتى أصبحت الإنكليزية لغة العالم، ولغة العلم معاً .

وقد حفظ لنا تاريخنا جهود رواد بذلوا ما بوسعهم لخدمة هذه اللغة . فمثلاً لما تولى سعد زغلول وزارة المعارف في مصر كان التعليم في المراحل الأولى باللغة الإنكليزية ؛ كان كتاب الحساب المقرر على الصف الابتدائي تأليف (( مستر تويدي )) وكذلك سائر العلوم، فألغى سعد هذا كله، وأمر أن تدرس المقررات كلها باللغة العربية، وأن توضع مؤلفات جديدة باللغة القومية. وبذلك المسلك الناضج حفظ على مصر عروبتها. وهذا الصنيع دفع أحد المفكرين المصريين إلى القول : (( إن سعداً أحسن إلى جيلنا كله بجعلنا عرباً )) فكم سعداً نحتاج إليه ؟

 ويسرني أن أختم بأبيات من قصيدة للدكتور عبد المعطي الدالاتي من وحي هذه المقالة :

        وفي كل آخر يحسن الحمد لله رب العالمين

 

گزارش وضعیت دبیران درس عربی شهرستان خمینی شهر

 

دوره  های ضمن خدمت درس مربوطه

سابقه خدمت

رشته تحصیلی

مدرک تحصیلی

تعداددبیران

نگذرانده

گذرانده

بالای 20سال

11تا20سال

1تا10سال

غیرمرتبط

مرتبط

فوق لیسانس وبالاتر

لیسانس

60

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

**

0

100

60

3/33

20

6/66

40

***

0

33/8

5

6/91

55

10%

6

90%

54

 

تحلیل گروه آموزشی :

باتوجه به آماردبیران عربی، تعداددبیران غیرمرتبط بسیاراندک می باشد.

آمارگیری سوابق همکاران ، نشان دهنده ی تجربه ی دبیران است.

به علت ازدیاددبیران عربی مدارس دخترانه شهرستان، تعدادی ازهمکاران بالاجباردررشته های غیرمرتبط مانند : پرورشی، معاونت آموزشی، متصدی آزمایشگاه و.... مشغول به کارهستند.

درمدارس پسرانه به علت کمبوددبیرمرتبط بادروس عربی، ازدبیران غیرمرتبط استفاده شده است

دردبیرستانهای غیرانتفاعی (دانشگاه صنعتی)انتخاب دبیرشرایط خاص داردوازطریق آموزش وپرورش شهرستان انتخاب نمی شوند.

درسالهای اخیرتمایل دبیران به ادامه ی تحصیل افزایش یافته است.

باتوجه به اینکه حدود10سال است که هیچ دوره ی ضمن خدمتی برای دبیران عربی برگزارنشده است، باتوجه به نیازمبرم آنها جهت رفع اشکالات همکاران ، درجلسات گروه ازتدریس همکاران باسابقه استفاده شده است که به نظرآنهاکافی نیست.

مدیران مدارس پسرانه (خصوصاهنرستانها) ازوضعیت تقسیم دبیران عربی شهرستان شاکی هستندوبه نظرمی آیدبابازنشسته شدن همکاران باسابقه ومجرب درسال آینده با مشکلات بیشتری مواجه شوند.

باتوجه به اینکه ازنظرمسؤولین  آموزش متوسطه شهرستان ، دبیرمرتبط دبیری است که چندسال دریک رشته تدریس کند طی بازدیدازمدارس پسرانه ،خلاف آن ثابت شده است چراکه دبیران رشته الهیات بعضاتدریس درس عربی راسرسری گرفته ودرنتیجه دانش آموزان رادچارمشکلات فراوانی می نمایند.

به طورمثال : درجلسات گروه عربی شرکت نکرده وازبارم بندی ونحوه ی طراحی سوالات عربی بی اطلاع بوده وبه پرسش کلاسی اصلااهمیت نمی دهند.

 

بازدیدهای اجراشده ازواحدهای آموزشی شهرستان خمینی شهر

 

گروه بازدیدکننده	آموزشگاه های موردبازدید	روزبازدید	تاریخ بازدید	ردیف
زبان وادبیات عرب	هنرستان کارودانش دخترانه عترت – دبیرستان پسرانه البرز	شنبه	22/8/89	1
زبان وادبیات عرب	داورپناه26کلاس سوم ریاضی خانم اعظم احسانفر	دوشنبه	15/9/89	2
زبان وادبیات عرب	غیرانتفاعی پسرانه ودخترانه دانشگاه صنعتی	شنبه	27/9/89	3
زبان وادبیات عرب	آموزش ازراه دوردخترانه – غیرانتفاعی پسرانه شایستگان	شنبه	4/10/89	4
زبان وادبیات عرب	آیت الله درچه ای «آموزش ازراه دورپسرانه درچه»	شنبه	2/11/89	5
زبان وادبیات عرب	دبیرستان دخترانه شهیدمجبوری – دبیرستان پسرانه شهیداشرفی	شنبه	9/11/89	6
زبان وادبیات عرب	دبیرستان دخترانه داورپناه26  - دبیرستان پسرانه امین	شنبه	23/11/89	7
زبان وادبیات عرب	دبیرستان پسرانه ابوذر – دبیرستان دخترانه ایران وشریف	شنبه	21/12/89	8
زبان وادبیات عرب	دبیرستان دخترانه نبوت – هنرستان فنی حرفه ای پسرانه شهیدرجایی	شنبه	20/1/90	9

 

گزارش وضعیت نمرات دانش آموزان دردروس عربی شهرستان خمینی شهر

الف- ارائه آمارتوصیفی ازوضعیت نمرات دانش آموزان :

آمارقبولی 73/ 84  درصد درس عربی 1درخرداد89  نشان ازرشداین درس نسبت به سال گذشته دارد.

آمارقبولی  02/98  درصددرس عربی 2عمومی درخرداد89 رضایت بخش بوده ونسبت به سال گذشته رشدی نداشته است.

آمارقبولی   01/89  درصددرس عربی 2 علوم انسانی درخرداد89 رضایت بخش بوده ونسبت به سال گذشته رشدی نداشته است.

آمارقبولی  83/70  درصددرس عربی1/2 هنرستانهادرخرداد89 رضایت بخش نبوده ونسبت به سال گذشته حدود11% افت داشته است ومدیران آموزشگاهها، علت راشیوه ی نادرست تقسیم دبیران عربی واستفاده ازدبیران غیرمرتبط می دانند.

آمارقبولی  28/69  درصددرس عربی 2/2 هنرستانها درخرداد89 رضایت بخش نبوده ونسبت به سال گذشته 1% رشدداشته است ومدیران آموزشگاهها، علت راشیوه ی نادرست تقسیم دبیران عربی واستفاده ازدبیران غیرمرتبط می دانند.

آمارقبولی 02/ 84 درصد درس عربی 3عمومی درخرداد89 نشان ازافت 6% این درس نسبت به سال گذشته دارد.

آمارقبولی 43/ 65 درصد درس عربی 3علوم انسانی درخرداد89 نشان ازافت 2% این درس نسبت به سال گذشته دارد.

ب- خلاصه تجزیه وتحلیل نتایج :

***  مدارس حاشیه شهرومدارس پسرانه نسبت به بقیه ی آموزشگاههادرصدقبولی پایینتری دارندکه امیداست باتمهیدات جدیدمسوولین آموزش وپرورش شهرستان ازجمله یک نوبته کردن آموزشگاههای فوق الذکروانتصاب مدیران فعال وکارآمددرآموزشگاهها، درخرداد1390 شاهدرشدقبولی دانش آموزان باشیم.

***  دررشته های علوم انسانی برخلاف اینکه درس عربی جزء دروس اختصاصی آنهابه شمارمی رود، دانش آموزان

بامعدل بسیارپایین بالاجباربه این رشته رومی آورندکه خودعامل مهمی درافت تحصیلی آنهاست..

***  ازبازدیدهای مدارس چنان برمی آیدکه عدم وجودپرسشهای مستمرمخصوصادرمدارس پسرانه، عامل دیگری جهت افت درصدقبولی دانش آموزان است.

*** دبیران ومدیران مدارس دربازدیدهامکررازکمبودساعت تدریس درس عربی 1- 1/2- 2/2  شکایت می کنندواظهار  می دارندمشکل ازطریق گروه ادبیات عرب استان به مسوولین مربوطه جهت بررسی ارجاع داده شود.

 

 

 

به نام خدا

 موضوع : علل افت تحصیلی دردرس عربی دانش آموزان شهرستان خمینی شهر

 باتوجه اینکه درسنوات گذشته درسطوح مختلف شهرستان خمینی شهرتدریس داشته ام علل افت درس عربی رادراین شهرستان به شرح زیربیان می نمایم.

1- تبلیغات وسیع دشمن درجهت دین زدایی ، که موجب می شوددانش آموزنسبت به علوم ومعارف اسلامی احساس نیازدرونی نکندامابرعکس به زبان خارجه «انگلیسی» احساس نیازبیشتری بنماید.

2- محتوای دروس عربی که مولفین ، هدف ازآن راآشنایی باعلوم قرآنی مطرح کرده اندتاکنون چندان محقق نشده است.

3- قواعدعربی معمولابرای دانش آموزسخت وپیچیده به نظرمی آیدولازم است مولفین به آین مسئله توجه کنند.

4- کُتب عربی راهنمایی بسیارساده وآسان وروان طرح شده ودانش آموزسال باحجم انبوهی ازدرس درسال اول دبیرستان  مواجه می شود.که زمان تدریس آن هم کم بوده وفرصت چندانی برای مطالعه ی کافی نداردوحدود

چهارماه اول درسردرگمی وحیرت وتعجب می ماندتااینکه دردی ماه دچاراضطراب شدیدمی شودوخانواده های آنهابااحساس ناخوشاینی دچارنگرانی می گردند.

5- لازم است برای تشویق دانش آموزان مسابقاتی درسطح شهرستان واستان حداقل سه ماه یکباراجراوهمچنین مسولین آموزش وپرورش ومدیران بادیدبهتری به این درس بنگرند.وازتشکیل کلاسهای تقویتی ، مهارت تست زنی و... دریغ ننمایندوماننددروسی چون ریاضی و.. به درس عربی نیزتوجه کافی بنمایند.

6- دبیران محترم درس عربی ، ازاسترس دانش آموزبکاهندوبه اواعتمادبه نفس داده وانگیزه ی اورابالا ببرند.

7- دبیران این شهرستان کم کاری نمی کنندوتلاش بسیاری می نماینداماگاهاشیوه ی تدریسشان دچاراشکال است که درکلاسهای تقویتی یاجبرانی مشهوداست.

 

تهیه کننده : خانم اشرف کردسدهی

 

 

عش الغراب = فطر= قارچ

بندورة = طماطم= گوجه فرنگی

شطة= الفلفل الحار= فلفل قرمز

قرنبیط اخضر= بروکلی= کلم سبزبروکلی

ریحان= حبق

بطاطا= بطاطس= سیب زمینی

ماءالزهر= گلاب

عیش = خبز= نان

طوافة= هلیکوپتر

 

به نام هستی بخش جهان

طرح درس روزانه نام درس : عربی1                                                      موضوع درس : اوزان افعال ثلاثی مزید«1»

هدف درس : معرفی اوزان افعال ثلاثی مزیدوترجمه وکاربردآنها

****************

اهداف کلی :

1- یادگیری اقسام فعل ازنظرتعدادحروف

2-آشنایی باافعال ثلاثی مجردومصادرسماعی آنها

3-آشنایی باافعال ثلاثی مزیدومصادرقیاسی آنها

اهداف رفتاری :

1- مفاهیم قرآنی واخلاقی درس رابفهمد.

2- آگاهی ازتفاوت تعدادحروف درافعال.

3- دانستن اینکه ملاک اصلی تشخیص تعدادحروف درافعال ، اولین صیغه ی ماضی آنهاست.

4- دانستن تعریف ثلاثی مجردومزید

5- تشخیص تفاوت افعال مجردومزیدوتوانایی تفکیک آنها

6- آگاهی ازمعیارتشخیص مجردیامزیدبودن افعال

7- شناخت طریقه یافتن صیغه ی اول فعل ماضی

8- آشنایی بابابهای «افعال ،تفعیل ، مفاعلة»

9- آشنایی وفهم معانی افعال دربابهای «افعال- تفعیل- مفاعلة»

10- کسب توانایی درساخت فعل امرازباب افعال

رفتارهای ورودی :

1- تشخیص فعل ازاسم وحرف

2- تشخیص نوع افعال«ماضی، مضارع، امر»ونشانه های آنها

3- صرف 14صیغه ی فعل «ماضی، مضارع»به همراه ضمایرمنفصل مرفوعی

4- ساخت وصرف شش صیغه ی فعل امر ونهی مخاطب ازمضارع مخاطب

5- بتواندوزن فعلهای ثلاثی مجردرابیابد.

ارزشیلبی تشخیصی :

1- درمتنهای عربی افعال رامشخص کنند..

2-اولین صیغه ی فعل ماضی افعال داده شده رابسازند.

3- ازفعلهای داده شده امرونهی بسازند.

4- فعلهای داده شده راباصیغه های ذکرشده بازسازی کنند.

فعالیتهای حین تدریس :

1- حضوروغیاب  ←5دقیقه

2- آمادگی وایجادانگیزه : 5دقیقه

3- معرفی درس وطرح سوال : 5دقیقه

4- تدریس قواعد  30دقیقه

5- جمع بندی درس توسط دانش آموزان : 10دقیقه

فعالیتهای بعدازتدریس :

1- تعیین وقت برای جلسه ی بعد، جهت پرسش تدریجی

2- بررسی تمرینات درس وارائه توضیحات : 10دقیقه

3- تعیین فعالیت مثل :«پیداکردن افعال ثلاثی مزیدمتن درس واوزان آنها»

 «والسلام»

 

طرح درس روزانه

نام درس : عربی3عمومی                        نام دبیر : خانم زهراحاج هاشمی                                تعداددانش آموزان :30 نفر

«موضوع منادی»

اهداف کلی درس                                 1- آشنایی باواژگان جدیدعربی وترجمه ی آنهاوآشنایی بامتن جدیدعربی

اهداف رفتاری  : ازدانش آموزان انتظارمی رودکه درپایان درس :

 

** متن درس رابفهمدوبتواندبرخی ازواژگان جدیدراترجمه کند.

** بتواندترجمه ی کلی درس رابیان کند.

** اسلوب مانداونداراتعریف کند.

** انواع منادی رابیان کند.

** منادای علم ومضاف رابامثال توضیح دهد.

** کلمه ی «ایّهاوایّتها» رادرجای مناسب قرار دهد.

                                                                                                                                                                          فعالیتهای قبل ازشروع تدریس :

** سلام واحوال پرسی

**حضوروغیاب

روش تدریس :« الگوی یاران دریادگیری»

ارزشیابی تشخیصی :

ایجادانگیزه وآمادگی: سوالات زیرپرسیده شده وپاسخ درست تاییدمی گردد.

1- آیامی دانید«ندا»دردستورزبان فارسی چیست؟              4- اسم معرفه رابامثال تعریف کنید.

2-حروف ندادرزبان فارسی کدامند؟                            5- اسم معرب ومبنی راتعریف کنیدوبامثال کامل بیان نمایید.

3-چندمثال برای منادای درفارسی بیان کنید.

ارائه درس جدید:

1- دانش آموزان به صورت گروهی کنارهم می نشینند.

2- چندسوال درباره ی درس ازآنهاپرسیده می شود.«سوالات برروی تابلونوشته می شود»

3- دراین مرحله به دانش آموزان فرصت داده می شودکه درباره ی سوالات فکرکنندوهردانش آموزدرکتاب درسی بدنبال جواب می گرددوپس ازآن نتیجه گیری وبرداشت فردی خودرامی نویسد.                                            زمان 7-5 دقیقه

4- دراین مرحله افرادگروه به جمع آوری نظرات وهم فکری بااعضاء دیگرمی پردازند.                 زمان 10دقیقه

5- نظرگروه توسط نماینده ی گروه به دانش آموزان ارائه می گردد.

6- نظرنماینده ی گروههاموردنقدوبررسی دانش آموزان قرارگرفته واشکالات احتمالی رفع می شود.

7- دراین مرحله توضیحات تکمیلی درس برروی تابلونوشته می شودوبامثال ، نکات کلیدی درس ، ازجمله مواردزیربرروی تابلونوشته           می شود.

منادی وانواع آن- منادی علم- مندای نکره مقصوده- مندای مضاف- لفظ جلاله «الله»درمنادی بودن- کاربردایّهاوایّتها

یاعلیُّ                 یارجلُ                 یاقدیمَ الاحسان                اللهُمَّ= الله               یاایّهاالتلمیذُ         یاایّتهاالتلمیذة

متن درس وترجمه ی آن به روش ذکرشده بالاانجام می شود.

بااین تفاوت که ابتدامتن درس قرائت شده وواژگان جدیدعربی  مشخص وترجمه می شود.سپس هردانش آموزمشغول ترجمه به صورت فردی شده وبرگه های زیراکس شده ی مربوط به ترجمه توسط گروه بررسی وجاهای خالی آن تکمیل می شود.

بعدازآن توسط نماینده ی گروه یک پاراگراف ازترجمه خوانده شده واشکالات برطرف می گردد.

فعالیت پایانی :

ارزشیابی پایانی :

میزان فعالیت گروهی دانش آموزان درگروه وارائه مطالب ارزشیابی می شود.

تعیین تکلیف :

تمرینهای درس منادی برای جلسه آینده پاسخ داده شود.

سه سطراول متن درس ترکیب شود

 طرح درس روزانه  «روش تصحیح خطاها»

نام درس : عربی3عمومی                       نام دبیر : خانم زهراحاج هاشمی                               

موضوع وعنوان درس : شمس العدالة «درس دوم»

اهداف کلی :

1- آشنایی دانش آموزان باکلمات وواژگان جدیددرس درقالب متن درس «داستان درباره ی امام علی<ع> وچگونگی ترجمه ی این متون

اهداف رفتاری : دانش آموزان بایدبتوانند

 1- واژگان جدیددرس رابه فارسی ترجمه کنند.

 2- واژگان فارسی رابه عربی ترجمه نمایند.

 3- ترجمه ساختارجدیدموجوددردرس رابیان کنند.

 4- پیامهای اخلاقی درس رابیان نمایند.

روش تدریس :

داستان گویی ، توضیحی وتقریری ، تصحیح غلطها

رسانه های آموزشی : کتاب درسی ، برگه های زیراکس شده بخش ترجمه، گچ وتابلووتخته پاک کن

فعالیتهای پیش ازشروع درس :

آماده سازی وایجادانگیزه : 

 دونفرازدانش آموزان طبق قرارجلسه ی قبل ، واژگان ولغات جدیددرس راروی تابلوباخط خوش همراه باترجمه ی آنهاقبل ازشروع درس می نویسند.

قسمتی ازدرس به روش داستان گویی «دوصحنه ی درس اززندگی امام علی<ع>» توسط معلم بیان می شودتادانش آموزانگیزه ی ترجمه درس ایجادگردد

 ارائه ی درس :

مرحله ی اول :

دراین روش ابتدامتن درس ترجمه شده وبیست یاچهل غلط درآن گنجانده می شود.

ترجمه ی درس زیراکس گردیده ودراختیاردانش آموزان قرارمی گیرد.

متن درس به آرامی وشمرده قرائت شده وواژگان جدیددرس راازمتن باهمکاری دانش آموزان پیداکرده وباترجمه ی نوشته شده برروی تابلومقایسه کرده ودرصورت لزوم توسط دانش آموزان یادداشت می شود.

غلطهای متن به صورت دونفری وبه روش مشارکتی ، تصحیح گردیده وارائه می شود.

جهت تسهیل وسرعت درکار ، زیرغلطهاخط کشیده شده است.

 مرحله ی دوم :  

 تصحیح هرعبارت توسط یک دانش آموزارائه شده ونکات درس توسط معلم توضیح داده می شود«زمان افعال ، نوع افعال و....»

فعالیت پایانی :

  یکباربه طورکامل ترجمه ی صحیح درس توسط معلم قرادت شده ونکات دستوری متن یادآورشده ونکات اخلاقی آن توسط دانش آموزان

بیان می شود.

تعیین تکلیف :

مطالعه ی قواعددرس ، یافتن متضادومترادف برای واژگان درس ترکیب قسمتی ازمتن که توسط معلم مشخص می گردد.

جلسه باصلوات برمحمدوخاندان اوبه پایان می رسد.

 

                                   «والسلام»

                                                  

نکته های کلیدی درمدیریت کلاس درس

**  سعی کنیدچشم خودرابه داشته های دانش آموزان بدوزیدنه به نداشته های آنها!

**  همه به محرک نیازدارندوتشویق نوعی محرک سازنده است.

**  اگردانش آموزای درس راخوب بفهمدازآن درس وکلاس راضی است.

**  انتقادسازنده راهمیشه بابیان یکی ازویژگیهای مثبت دانش آموزآغازکنید.

**  رفتارراسرزنش کنیدنه شخصیت را«مثلا : شمارادوست دارم اماکارشمارادوست ندارم»

**  برای تسلط بردانش آموزان ابتدابایدبرخودمان تسلط داشته باشیم.

**  ازشاگردان انتظارمعجزه نداشته باشیم.

**  درمورددانش آموزضعیف بایدخوبی هارابجوییدوتقویت کنید.

**  هرگزدانش آموزرابه کاری که نمی توانیدانجام دهیدتهدیدنکنید،چراکه اوطرف برنده خواهدشد.

**  فرمول تنبیه راپاک کنیدوفرمول تشویق راجایگزین نمایید.

**  بهداشت کلامی رارعایت نمایید.

**  دانش آموزان آن گونه که مامی خواهیم نمی شوندبلکه آن گونه که هستیم می شوند.

**  برای رسیدن به هدف خوددرکلاس مثبت فکرکنید.

**  برای اثرگذاری بردانش آموزابتدابایدبه خواسته های آنها توجه کنیم.

**  چشم دانش آموزبه رفتارماوگوش اوبه گفتارماست.

**  باروش تدریس دیروزنمی شوددانش آموزان امروزوفرداراآموزش داد.

**  نظم کلاس نتیجه ی تدریس خوب است وتدریس خوب نتیجه ی طرح درس خوب است.

**  برای آنکه به ذهن دانش آموزراه یابیدبایدبه دل اوراه پیداکنید.

**  تکالیف بایدتابع توان دانش آموزباشدومایه ی سرگرمی باشدنه باعث عذاب!

**  فقط به فکریاددهی نباشیم بلکه ازهم دیگریادبگیریم.

 «هنرمدیریت کلاس درس»

** استفاده ازایماواشاره«بعضی ازایماهاواشارات معلم مانند:حرکات چشم ، دست ، ابرو ، دهان ، انگشتان وسرباعث تمرکزدقت بیشتردانش آموزان به محتوای آموزشی می گردد.

** مکث های به موقع وهدفمند«درکاهش سروصدای دانش آموزان تاثیرداردوکلاس بهتراداره می شود»

** تدبیرمنفی «یکی از فنون خانواده درمانی است که برا ی ساکت کردن دانش آموزان صدای معلم زیادوطنین شادی کاهش داده می شودتاسکوت کامل برکلاس درس حکم فرماشود»

** نگاه های معنی دار

** ضربه زدن به میزیاتابلو

** تدوین قانون ومقررات کلاس درس

** مثبت بودن معلم

** حذف حرکات مزاحم

** برگزاری جلسه ی اختصاصی«بادانش آموزانی که نظم کلاس رابرهم می زنندوسروصدامی کننددرزنگ تفریح یابعدازکلاس درموردانتظارات خود ازآنهاوبررسی مشکل صحبت شود»

** نگاه عادلانه

** نادیده گرفتن برخی رفتارهای مخفیانه دانش آموزان

** شناخت دانش آموزان«به هراندازه که شناخت معلم ازدانش آموزان بیشترباشد ، به همان اندازه دربرخوردباتیپ های شخصیتی متفاوت آنها ، منطقی تروعقلانی تربرخوردخواهدکرد»

** ایجادانگیزه

** فاصله ی زیادبین خودودانش آموزان راازمیان بردارید.

** درس رابه موقع شروع کنید.

** تدریس خودراخوب تنظیم کنید.

** درس راباتوجه به سطح متوسط دانش آموزان اداره کنید.

** بادانش آموزان مجادله نکنید.

** مسئله ومشکل درون کلاس رادرچارچوب کلاس حل وفصل کنید.

** ازمشارکت فعال دانش آموزان درفهم درس وپاسخگویی به پرسش هااستفاده کنید.

** ازتجربه ی کلاس داری وراه حل های همکاران استفاده کنیدوخجالت نکشیدچراکه انسان نیازبه مشورت ویادگیری دارد.

گروه زبان وادبیات عرب شهرستان خمینی شهر

ابوعلي سينا

 شيخ الرئيس ، ابوعلي سينا ، حسين بن عبدالله حسن بن علي بن سينا ، ‌معروف به ابن سينا در سال 370 هجري قمري در دهي به نام خورميثن در نزديكي بخارا چشم به جهان گشود . شركت در جلسات بحث اسماعيليان از دوران كودكي ، به واسطه پدر – كه از پيروان آنها بود – بوعلي را خيلي زود با مباحث و دانش هاي مختلف زمان خود آشنا ساخت . استعداد وي در فراگيري علوم ، پدر را بر آن داشت تا به توصيه يكي از استادان وي ، ‌بوعلي را به جز تعليم و دانش اندوزي به كار ديگري مشغول نكند . و چنين شد كه وي به دليل نبوغ خود در ابتداي جواني در علوم مختلف زمان خود از جمله طب مهارت يافت . تا آنجا كه پادشاه بخارا ، نوح بن منصور ( حكومت از 366 تا 387 هجري قمري ) به علت بيماري ، وي را به نزد خود خواند و ابن سينا از اين راه به كتابخانه عظيم دربار ساماني دست يافت . وي در شرح حالي كه خود نگاشته است درباره منابع آن كتابخانه خود مي گويد : هر چه از آنها را كه بدان نياز داشتم خواستم و كتاب هايي يافتم كه نام آنها به بسياري از مردم نرسيده بود و من هم پيش از آن نديده بودم و پس از آن هم نديدم . پس اين كتاب ها را خواندم و از آنها سود برداشتم و اندازه هر مردي را در دانش دريافتم و چون به سن هجده سالگي رسيدم ، از همه اين دانش ها فارغ آمدم .
به اين ترتيب وي در علوم مختلف از جمله حكمت ،‌ منطق و‌ رياضيات – كه خود شامل عدد ،‌ هندسه ،‌ نجوم و موسيقي است – تسلط يافت .
وي با وجود پرداختن به كار سياست در دربار منصور ، پادشاه ساماني و دستيابي مقام وزارت ابوطاهر شمس الدوله ديلمي و نيز درگير شدن با مشكلات ناشي از كشمكش امرا – كه سفرهاي متعدد و حبس چند ماهه وي توسط تاج الملك ، حاكم همدان ، را به دنبال داشت – بيش از صدها جلد كتاب و تعداد بسياري رساله نگاشته كه هر يك با توجه به زمان و احوال او به رشته تحرير در آمده است . وقتي در دربار امير بود و آسايش كافي داشت و دسترسي اش به كتب ميسر بود ،‌ به نوشتن كتاب قانون در پزشكي ، يا دائره المعارف بزرگ فلسفي خود كتاب شفا مشغول مي شد . اما در هنگام سفر فقط يادداشت ها و رساله هاي كوچك مي نگاشت . در زندان به نظم اشعار مي پرداخت و يا تاملات ديني را با اسلوبي كه خالي از جمال نباشد مقيد مي نمود .
از ميان تاليفات ابن سينا ،‌ شفا در فلسفه و قانون در پزشكي شهرتي جهاني يافته است . كتاب شفا در هجده جلد در بخش هاي علوم و فلسفه ، يعني منطق ، رياضي ، طبيعيات و الاهيات نوشته شده است . منطق شفا امروز نيز همچنان به عنوان يكي از معتبرترين كتب منطق اسلامي مطرح است و طبيعيات و الاهيات آن هنوز مورد توجه علاقمندان است . كتاب قانون نيز – كه تا قرن ها از مهمترين كتب پزشكي به شمار مي رفت – شامل مطالبي درباره قوانين كلي طب ، داروهاي تركيبي و غير تركيبي و امراض مختلف مي باشد . اين كتاب در قرن دوازدهم ميلادي همراه با آغاز نهضت ترجمه به زبانهاي لاتين ترجمه شد و تا امروز به زبان هاي انگليسي ، فرنسه و آلماني نيز برگردانده شده است . قانون – كه مجموعه مدوني از كل دانش طبي باستاني و اسلامي است – به عنوان متن درسي پزشكي در دانشگاه هاي اروپايي مورد استفاده قرار مي گرفت و تا سال 1650 ميلادي در كنار آثار جالينوس و موندينو در دانشگاه هاي لوون و مون پليه تدريس مي شد .
ابن سينا در زمينه هاي مختلف علمي نيز اقداماتي ارزنده به عمل آورده است . او اقليدس را ترجمه كرد . رصدهاي نجومي را به عمل درآورد و اسبابي نظير ورنيه كنوني ابداع نمود . در زمينه حركت ، نيرو ، فضاي بي هوا ( خلا ) ، نور ، حرارت و چگالي تحقيقات ابتكاري داشت . رساله وي درباره كاني ها يا مواد معدني تا قرن سيزدهم در اروپا مهمترين مرجع علم زمين شناسي بود .
درباره اين رساله فيگينه در كتاب دانشمندان قرون وسطي چنين آورده است : ابن سينا رساله اي دارد كه اسم لاتين آن چنين است : De Conglutineation Lagibum . در اين رساله فصلي است به نام اصل كوه ها كه بسيار جالب توجه است . در آنجا ابن سينا مي گويد : ممكن است كوه ها به دو علت به وجود آمده باشند . يكي برآمدن قشر زمين . چنان كه در زمين لرزه هاي سخت واقع مي شود و ديگر جريان آب كه براي يافتن مجرا ، سبب حفر دره ها و در عين حال سبب برجستگي زمين مي شود . زيرا بعضي از زمين ها نرم هستند و بعضي سخت . آب و باد قسمتي را مي برند و قسمتي را باقي مي گذارند . اين است علت برخي از برجستگي هاي زمين .
ابن سينا به واسطه عقل منطقي و نظام يافته اش – كه حتي در طب نيز تلاش داشت مداوا را تا سرحد امكان تابع قواعد رياضي سازد – تسلط بر فلسفه را كمال براي يك دانشمند مي دانست . وي براي آگاهي از انديشه هاي ارسطو و درك دقيق آن ،‌ آن گونه كه خود در شرح احوالش نوشته است ، 40 بار كتاب مابعدالطبيعه را خواند و در نهايت با استفاده از شرحي كه ابونصر فارابي درباره آن كتاب نوشته بود ، به معاني آن راه يافت . بوعلي در دوران عمر خود از لحاظ عقايد فلسفي دو دوره مهم را طي كرد . اول دوره اي كه پيرو فلسفه مشاء و شارح عقايد و معارف ارسطو بود و دوم دوره اي كه از آن عقايد عدول كرد و به قول خودش طرفدار حكت مشرقين و پيرو مكتب اشراق شد .
وي به پشتوانه تلاش يك صد ساله اي كه پيش از او از سوي كساني همچون الكندي و فارابي براي شكل گيري فلسفه اسلامي صورت گرفته بود ، موفق شد نظام فلسفي منسجمي را ارائه دهد . با توجه به اين كه پيش از او مقدمات اين كار فراهم شده بود ، كار و وظيفه ابن سينا اين بود كه مشكلات و پيچيدگي ها را كشف و حل كند و آنها را به نحوي مظبوط و موجز شرح نمايد . فروع جزئي را به تصول شامل ارتباط دهد و اطراف آن را به هم بياورد .
او با ارائه نظر خود در مورد نحوه ارتباط و نسبت بين مفاهيم كلي مثل انسان ،‌ فضيلت و جزئيات حقيقي به يكي از پرسشهاي علماي قرون وسطي – كه مدت هاي طولاني ذهن آنها را به خود مشغول كرده بود - پاسخ داد . تاثير آراي فلسفي ابن سينا ، ‌همچون آموزه هاي طبي او ، ‌به جز در قلمرو اسلامي ، ‌در اروپا نيز امري قطعي است . آلبرتوس ماگنوس ،‌ دانشمند آلماني فرقه دومينيكي (1200 تا 1280 ميلادي ) ‌نخستين كسي بود كه در غرب تفسير و شرح جامعي بر فلسفه ارسطو نوشت . به همين دليل اغلب او را پايه گذار اصلي ارسطوگرايي مسيحي مي دانند . وي كه جهان مسيحيت را با سنت ارسطويي الفت داد ،‌ در شناخت آثار ارسطو سخت به ابن سينا متكي بود .
همچنين فلسفه ما بعد الطبيعه ابن سينا ، ‌خلاصه مطالبي است كه متفكران لاتيني دو قرن بعد از او بدان رسيدند و توانستند مذاهب مختلف فلسفي را در فلسفه مدرسي هماهنگ كنند .
ابوعلي سينا در سال 428 هجري قمري ، زماني كه تنها 58 سال داشت ،‌ در حالي رخت از جهان بربست كه با اداي دين خود به دانش بشري ، نامي به صلابت تمدن ايراني از خود به جاي گذاشت .

ابوعبيد جوزجاني که يکي از شاگردان مقرب و ياران هميشگي ابن سينا بوده است از قول استادش زندگينامه او را چنين روايت مي کند:

« پدرم عبدالله پسر حسن پسر علي ابن سينا از اهالي بلخ بود. در زمامداري امير نوح ساماني به سوي بخارا نقل مکان کرد و در دهکده اي از توابع بخارا سکني گزيد و به برزگري و کشاورزي پرداخت. در آن ايام با دختري ستاره نام در دهکده افشنه که جز همان دهستان بود، ازدواج کرد. من در سال 259 خورشيدي (980 ميلادي) به دنيا آمدم. بعد از مدت زماني پدرم به شهر بخارا آمد، مرا به مکتب برد و به دست استاد (که گويا ابوبکر برقي بوده است) سپرد. درس قرآن و ادبيات را شروع کردم و در ده سالگي قرآن را حفظ نموده و در ادبيات مقامي کسب کردم که همدرسانم را تحت الشعاع قرار داده بودم. با کمال جديت نزد اسماعيل زاهد فقه روي آوردم و در اين رشته رشته به حدي رسيدم که مفتي حنفيان بخارا شدم. در همان زمان حساب را پيش يکي از سبزي فروشها که در علم حساب توانا بود فرا گرفته و رياضي را از استادي به نام محمد مساح کسب نمودم. ديري نگذشت که شخصي به نام عبدالله ناتلي به شهر ما آمد؛ او خود را فيلسوف معرفي کرد و پدرم وي را در خانه خود جا داد و از او خواهش کرد که مرا تعليم دهد. کتاب ايساغوجي را پيش وي خواندم و هر مسئله اي را که استاد شرح مي داد، من بهتر از او تفسير مي کردم. در مدت زماني اندک توانستم در علم منطق، سرمايه زيادي کسب کنم. کتاب اقليدس را نيز نزد ناتلي شروع کردم، پنج يا شش شکل آن را تشريح کرد، بقيه مشکل را خود حل کردم. اين بار کتاب ديگري را مورد مطالعه قرار دادم و ديگر نيازي به ناتلي نمانده بود. ناتلي از ما جدا شد، بعد از علم منطق و هندسه و فلکيات، که از ناتلي و غيره فرا گرفته بودم؛ به فراگيري علوم طبيعي و ماوراء الطبيعه و علوم طب پرداختم. کتاب ماوراء الطبيعه تأليف ارسطو را پيدا کردم، ديدم بسيار مشکل است. چهل بار از اول تا به آخر خواندم و تمام مندرجاتش را حفظ کردم، اما چيزي از محتواي آن نفهميدم. تا روزي در بازار صحافان بخارا به سمساري برخوردم، کتابي در دست داشت، گفت: ابوعلي اين کتاب را بستان که بسيار ارزان است و صاحبش آن را از سر نيازي که به مال دارد ميفروشد. کتاب را به سه درهم خريدم و به خانه آوردم. کتاب يکي از تأليفات فارابي و شرح ماوراءالطبيعه ارسطو بود. آن وقت بود که به کمک اين کتاب ارزشمند، مشکلات علم ماوراءالطبيعه همگي بر من روشن شد. در زمينه علم طب بسياري از کتاب هاي طبي را که در آن روزگار متداول بود، مطالعه کردم ديدم علم طب بسيار مشکل نيست.

بسيار زود در اين باره نيز پيشرفتهايي حاصل شد، که از ساير اطباي وقت پيشي گرفتم و شروع به مداواي بيماران کردم. در طب علمي تجاري بر من کشف شد که بسياري از نظريات مندرج در کتاب ها را وارونه ديدم. در آن ايام که با طب سر و کار داشتم شانزده سالم بود. اين را نيز بايد يادآوري کنم که پدرم عبدالله و برادرم، که از من بزرگتر بود، گرويده باطني بودند. اکثر اوقات بر سر مباحث نفس و عقل، که از فرقه اسماعيليه تلقين گرفته بودند، به بحث و جدل مي پرداختـند. من گوش مي دادم، اما مرام و جدل آنان را نمي پسنديدم و وقتي که مرا دعوت به گرويدن به فرقه خود نمودند ابا ورزيدم.»

ابوعبيد جوزجاني به روايتش ادامه مي دهد و مي گويد:

« هنگامي که ابن سينا در سن هفده سالگي بود، اتفاقاً امير نوح بن منصور ساماني، که زمامدار بخارا بود، بيمار شد. طبيبان بزرگ بخارايي با به بالين امير دعوت کردند. اين سينا جوان هم خود را در ميان آنان جا زد و به عيادت امير رفت». خود او در اين باره مي گويد: « طبيبان همگي از تشخيص بيماري درماندند. خدا را شکر که تشخيص من درست از آب درآمد و مداواي من اثر رضايت بخش بخشيد و امير به زودي شفا يافت.»

گويند بيماري امير نوح ساماني چنان بود که جملگي عضلاتش چنان سخت و سفت شده بود که توان حرکت را به کلي از او سلب کرده و ياراي هيچ حرکتي نداشت. طبيباني که به بالينش رفتند از علاج درمانده و سپر انداختند. ابن سيناي جوان بعد از معاينه دقيق دستور داد که حوض حياط امير را مملو از ماهي رعاده (لرز ماهي) کنند. امير را لخت کرده و در قفس چوبين قرار داد و در وسط حوض جا داد. در اثر نيروي الکتريسيته اي که از ماهي رعاده توليد مي شود و با جسم امير تماس مي گرفت، امير به کلي از بيماري سفتي عضلات نجات يافت. ناگفته نماند که در هر ماهي رعاده قدرت توليد الکتريسيته به سي ولت مي رسد. از اين رو پيداست که ابوعلي سينا يک هزار سال قبل از پيدايش روش معالجه با برق و حتا قبل از اختراع برق به تأثير آن پي برده است. امير نوح در مقابل اين معالجه شگف انگيز مي خواست پاداش شاياني به ابن سيناي جوان بدهد. در جواب امير که گفت: « ابو علي هر چه بخواهي مي دهم». ابن سينا گفت: « تنها پاداش من اين باشد که اجازه بفرمايي در مطالعه کتاب هاي کتابخانه امير آزاد باشم».

براي هر حکمي در معالجه و هر بياني در تشريح جسم آدمي، دلايل له و عليه را با هم آورده است. شيخ الرئيس ابن سينا اولين دانشمند اسلامي است که کتابهاي جامع و منظم در فلسفه نوشته است. کتاب شفاي او در واقع حکم يک دائرةالمعارف فلسفي را دارد. علاوه بر شفا کتاب هاي نجات، اشارات و تنبيهات، قراضه طبيعيات، مبداء و معاد و داستان حي بن يقطان را همگي در فلسفه نوشته است.

ابن سينا در مدت اقامت در همدان به قصد ايجاد رصد خانه، دستگاهي که شباهت زيادي به ورنيه امروزي داشت، اختراع کرد و مفاهيم مهم فيزيکي از قبيل: حرکت، نيرو، فضاي خالي، نور، و حرارت را به دقت بررسي کرده است. ابن سينا استاد تعليم و تربيت، اولين دانشمند اسلامي است که در اين باره اظهارات بسيار ارزنده اي داشته است. کتاب تدابير المنازل و چهار فصل از فن سوم کتاب اول قانون و مقاله اول از فصل پنجم کتاب شفا را به تعليم و بهداشت کودکان اختصاص داده است. ابن سينا راجع به ورزش و انواعش، درباره برگزيدن هنر و حرفه دست بشر را مي گيرد و به سر منزل سعادت مي رساند. ابن سينا هزار سال پيش مربيان اطفال را سفارش مي دهد که از همان اوان کودکي علاقه و شوق بچه را بسنجند و در هر پيشه اي که استعداد و علاقه دارد او را در آن پيشه و هنر تشويق کنند. ابن سينا منطق دان، کتاب قانون در طب را سراسر بر اساس صغرا کبراي پي ريزي کرده، برابر کرده و نتيجه گيري منطقي را ابراز مي دارد که جاي شک و گماني نماند.

ابن سيناي روانشناس، در کتاب قانونش بحث هايي درباره روان شناسي و روان پزشکي دارد که واقعا مايه تعجب است. ابن سينا با وجود عمر کوتاه و با آن همه گرفتاري و دغدغه و اختفا و فرار و زندان، که گريبانگيرش بوده است، توانسته 476 کتاب و رساله در هر علمي از علوم متداول زمان خود را به جامعه تقديم کند. که اکنون 246 کتاب و رساله او باقي و در کتابخانهاي مختلف دنيا موجود است. ابن سينا، فيلسوف در فلسفه اش متأثر از افلاطوني نو بوده و کوشش کرده آن را با دين اسلام وفق دهد؛ که در اين باره از ابن رشد بسيار پيشي گرفته و کمتر از ابن رشد از ارسطو تبعيت کرده است. با اين همه چندي از کوته فکران او را کافر و زنديق خوانده اند. ابن سيناي طبيب که قانون را نوشته، در حقيقت بايد گفت که دايرةالمعارف طبي را به دنيا ارزاني داشته است. قانون در طب ابن سينا که شامل پنج کتاب است، تا قرن هفدهم در سراسر اروپا معتبرترين کتاب طبي بوده و در هر دانشگاهي آن را تدريس کرده اند، و حتي امروزه هم مي توان از توجيهات و اشارات او بهره ها کسب کرد. شرح هايي که در دنياي اسلام بر کتاب قانون ابن سينا نوشته شده از علماي زير است:

علي رضوان، متوفي 460 هجري قمري، امام فخر رازي، نجم الدين احمد نخجواني، محمد بن محمود آملي متوفي بسال 733 ه.ق.، سعدالدين محمد فارسي، فخرالدين محمد خجندي، جمال الدين حلي، رفيع الدين گيلي، يعقوب بن اسحق سلوي، ابوالفرج يعقوب بن اسحق معروف به ابن القف، هبه الله يهودي مصري، حکيم محمد بن عبدالله آق سرايي، حکيم علي گيلاني، ......

حال که در دنياي اسلام راجع به ابن سينا نوشته ها را نوشتيم، بياييد که به خارج و به دنياي غرب سفري کنيم و ببنيم اروپائيان درباره ابن سينا چه عقايدي دارند و تا چه حد از او قدرداني کرده اند.

دکتر نجيب عقبقي از مصر کتابي را در سه جلد به نام المستشرقون تأليف کرده که در سال 1946 در دارالمعارف مصر چاپ و انتشار يافته است. در اين کتاب هر چه آثار مستشرقين غربي است گرد آمده است؛ شصت و پنج صفحه کتاب مزبور اختصاص به ابوعلي سينا دارد.

کتابهاي قانون و شفا، اثر ابن سينا بارها و بارها به زبانهاي مختلف از جمله عربي، لاتين، فرانسوي و ايتاليايي ترجمه و در دانشگاه هاي مختلف جهان تدريس مي شدند.

ولی به سبب آشفتگی اوضاع سیاسی در ماوراء النهر ، زندگی بر ابن سینا در زادگاهش دشوار شد و او ناچار بخارا را به مقصد جرجانیه و سپس گرگان ترک گفت.
در سال 403هجری قمری، پس از پشت سر گذاشتن سختیها و مشکلات بزرگی که در این سفر با آن ها مواجه شد و حتی چند تن از دوستانش را در میان راه از دست داد، از کویر شمال خراسان عبور کرد.
بنا به گفته منابع معتبر، ابن سینا در این سفر با عارف و شاعر مشهور "ابو سعید ابوالخیر" ملاقات کرد.
وی آرزو داشت که "قابوس بن وشمگیر" را که حامی نامدار علم و ادب بود، در جرجان ببیند؛ ولی هنگامی که به جرجان رسید، قابوس بن وشمگیر از دنیا رفته بود.

چون از این حادثه دلشکسته شد، مدت چندین سال در دهکده ای عزلت گزید. سپس در فاصله سال 405و 406 هجری قمری به ری رفت.
در این هنگام آل بویه بر ایران فرمانروایی داشتند و افرادی از این خاندان در ایالات مختلف حکومت می کردند. ابن سینا مدتی در دربار فخرالدوله در ری درنگ کرد و سپس از آنجا برای دیدار یکی دیگر از فرمانروایان این خاندان، شمس الدوله به جانب همدان به راه اقتاد.
این سفر برای ابن سینا بخت بلندی داشت؛ چرا‌‌‌‌ که پس از رسیدن وی به همدان، او را برای درمان امیر شمس الدوله که بیمار شده بود و تمامی پزشکان از معالجه وی ناتوان بودند، دعوت کردند.
بوعلی توانست شمس الدوله را معالجه کند و به همین دلیل چنان تقربی نزد وی پیدا کرد که عهده دار منصب وزارت گردید و مدت چند سال؛ تا هنگام مرگ امیر، عهده دار این وظیفه سنگین بود.
پس از مرگ شمس الدوله بخت از وی روی گردانید و چون از ادامه خدمت در منصب وزارت خودداری کرد، او را به زندان افکندند. در زندان کتاب مشهورش "شفا" را به رشته تحریر درآورد.
پس از مدتی توانست از زندان فرار کند و با لباس درویشی از همدان گریخت.

ابن سینا از همدان به اصفهان رفت که مرکز بزرگی از علم به شمار می رفت و سال ها بود که آرزوی دیدار آنجا را داشت. در این شهر مورد توجه علاءالدوله قرار گرفت و مدت پانزده سال با آسایش خاطر در آن شهر زندگی کرد.
او در این مدت، چندین کتاب مهم نیز نوشت و حتی به ساختن رصدخانه پرداخت. اما این آسایش یرای وی دائمی نبود؛ چرا که یک بار اصفهان در معرض حمله مسعود غزنوی یعنی فرزند سلطان محمود غزنوی قرار گرفت و در این حمله بعضی از آثار مهم این حکیم بزرگ از میان رفت.

این امر ضربه بزرگی برای وی بود و علاوه بر آن، بیماری قولنج نیز آزارش می داد. به همین دلیل، دوباره به همدان بازگشت و به سال 428 هجری قمری و در سن پنجاه و هفت سالگی در این شهر از دنیا رفت و در همان جا به خاک سپرده شد.

شخصیت علمی

 

 

 

 

 

 1- درصورت حذف مای کافه جمله ی" انما انت عالمه" چگونه خواهد شد؟                                      

 الف-انّک عالمه             ب- انّک عالمه         

ج- ان انت عالمه               د- ان انت عالمه

 2- نوع لا در عبارت "الکافر المحارب لا بد من قتله"کدام است؟                                                  

3- میز الصحیح للفراغ "........بانهم لا یخضعون للذل "                                                             

 الف- کان مقاتلو الحرب قد اثبتوا                                   

    ب- کانوا قد اثبتوا مقاتلون الحرب   

ج- کان مقاتلی الحرب قد اثبتوا                                        

 د- مقاتلی الحرب کان قد اثبت                

 4-عین العباره التی جاء فیها" جمله حالیه" بصوره صحیحه؟

الف- ذهبت الی المکتبه و طالعت هناک                    

 ب- شاهدت ابطالنا الاقویاء و هم یتمرنون   

 ج- شاهدت ابطالنا الاقویاءهم یتمرنون                       

 د- عاش المومنون معارضین للظلم

 5-میز الصحیح للفراغ للجواب علی اسوال التالی:کیف حمل الجندی سلاحه امام العدو؟"حمل سلاحه..."

 الف- غضبان       ب- غضبان              

ج- غضبان                د- غاضب

 6-کدام گزینه در بر گیرنده تمییز است؟                                                                                                                                                                                                                            

الف-امتلا قلبی ایمانا      ب- آمنت بربی ایمانا   

 ج- ساعدت المسکین ایمانا  

 د- اتکلت علی ربی اتکالا حتی لا احتاج الی غیری

 7-در عبارت "نحن اکثر انتاجا للطاقه"تمییز در اصل چه بوده؟                                                       

الف- فاعل                              ب- خبر              

 ج- مضاف الیه                   د- مبتدا

 8-عین الخطا:                                                                                                                

الف- ایها الربیع متی تاتی؟       

ب- یا ایها المسلمین اتحدوا    

 ج-یا ایتها الارض متی تبتسمین  

 د-ایتها الشمس انیری 

 9- عین غیر مناسب للفراغ:"یا .....العلم یحرس.....و .....المال"                                                 

الف-تلمیذات /کن/انتن یحرسن                       

  ب- مریم/ک/انت تحرسین

ج-مسلمی العلم /کم/انتم تحرسون                             

 د- ولدنا/ک/انت تحرس

 10-مستثنی و اعراب آن در در عبارت "ما وجدت فی زورق الصادینالا السمکات صغیرات"

الف- الصیادین-نصب      ب- الصیادین –جر  

 ج-سمکات –نصب              د- سمکات –جر

11-عین العباره الصحیحه:

الف-لا ینجح فی الحیاه الا الصادقین                      

 ب- نجح الطالبات الصف الا طالبتان         

 ج- ما نجح احد الا تلامیذ هذه المدرسه                

 د- ما نجح فی الامتحان الا طالبه واحده

12- ما هو الصحیح فی تشکیل العباره التالیه؟:( لن یحب الانسان الکاذب ابواه و اهله)            

الف- الانسان- الکاذب – ابواه – اهل                         

 ب- الانسان-الکاذب- ابوا-ه                  

ج- لن- یحب- الکاذب- اهل                                    

 د- یحب – الانسان- اهل- ه

 13-( ای فرزندان امت اسلامی ما، باید به تلاش خود تا تحقق پیروزی نهای ادمه دهیم):   

الف- یا ابناء المه الاسلام ،لنستمر فی جهادنا حتی نحقق النصر النهایی

ب- یا ابناء امتنا السلامیه ،لنواصل جهادنا حتی تحقق النصر النهایی

ج- یا ابناء الامه الاسلامیه لندیم سعینا لکی یتحقق النصر النهایی

د- یا اولاد امتنا الاسلامیه ،لمواصله مجاهدتنا نحقق الانتصار النهایی

 14-میز العیاره التی جاء                            

 

  1- أجمد

 لعبة تناسب اللعب بالخارج

 تفضل لعب هذه اللعبة بالخارج أو في مكان واسع صاحب الحفلة هو المسئول عن تجميد الآخرين و هو المسئول عن تجميد الضيوف فهو يحاول لمس الآخرين و الشخص الذي يلمسه عليه أن يجمد دون أي حركة و الآخرين الغير مجمدين عليهم انقاد المجمدين بلمسهم و اللاعب الذي يجمد أول 3 مرات يصبح هو المسئول عن التجميد

 2- لائحة التسوق

 من يستطيع التذكر أكثر يفوز في هذه اللعبة

 لى الأطفال أن يجلسوا في حلقة ثم الطفل الأول يقول ذهبت إلى السوق و اشتريت و يذكر شئ ثم اللاعب الثاني يكرر ما قاله الأول و يضيف غرض آخر و هكذا حتى ينسى احد الأطفال غرض ما يخرج من أللعبه و الطفل الباقي في الآخر هو الفائز

3- التسوق                                                                              

 من منا لا يحب التسوق و الشراء و كذلك هم الأطفال

 من الألعاب المناسبة لإنهاء الحفلة بها جهز مكان لعمله كمحل أو طاولة و عليها حلويات و العاب صغيرة تنوي توزيعها على الضيوف ثم خبأ أموال ورقية أو قروش أو العلكة التي على شكل نقود في أنحاء الغرفة ثم اطلب من الأطفال البحث عن النقود و من ثم الحضور لشراء الحلويات و الألعاب و هذه كهدية قبل ذهابهم إلى المنزل

 4- خروف , ماعز ,بقرة و حصان

 لعبة حركية و مسلية لجميع الأعمار

 خذ صور كبيرة لكل من الحيوانات المذكورة سابقاو الصقها في أركان الغرفة الأربعة و ادر الموسيقى و عندما تتوقف الموسيقى على الأطفال سرعة التوجه إلى ركن يختارونه و على احد الكبار( و هو معطهم ظهره) بعد ذلك أن ينادي أسم واحد من الحيوانات و على جميع اللاعبين المتواجدين في الأركان الخاطئة التوجه إلى الركن الذي يحمل صورة الحيوان المطلوب و الذي يقف على ركن خطأ يخرج من أللعبه و الفائز من يبقى أخيرا

 5- الكنز

 هل تحب أن تحصل على كنز

 تعتمد هذه اللعبة على إخفاء كنز ما أو هدية في مكان ما ثم وضع ورقة فيها جملة أو كلمة تدل على مكان الكنز أو تدل على مكان آخر يجد به الكنز أو به دلالة لمكان آخر و من يجد الكنز فهو الفائز

 6- كم العدد

 هل أنت جيد في التخمين

 أملأ جار بالحلويات ثم اجعل الأطفال يكتبون على ورقة صغيرة اسمهم ثم تخمينهم لعدد الحلويات الموجود في الجار و الطفل الذي يعرف العدد الصحيح أو الأقرب يفوز بجائزة ثم توزع الحلويات على الأطفال                                                                                     

7- لعبة المطابقة                                                                               

 لعبة حركية شيقة للأطفال

 أطبع صور لأشياء عديدة و كل صورة نسختين ثم خذ نسخة من كل صورة و انثرها مقلوبة على الأرض و النسخة الثانية لديك ثم أرهم صورة من عندك و على الأطفال إيجاد الصورة المطابقة ثم الصورة التالية و هكذا

 8- يطير أو لا يطير

 الأطفال يحبون الطيور و لكن هل يعرفونها

 اجعل الأطفال يقفون أمامك في نصف دائرة ثم تذكر لهم أسماء حيوانات و طيور إذا كان الحيوان يطير يرفعون أيديهم كالأجنحة و يحركونها إما إذا كان لا يطير فتبقى أيديهم ثابتة و الذي يخطئ يخرج من اللعبة و الفائز الذي يبقى أخر واحد                  

9- أين الحلويات

 الكل يعلم كم يحب الأطفال الحلويات ..

   تحتاج اللعبة إلى حلويات مغلفة و أكياس ورقية قبل قدوم الضيوف قم بإخفاء الحلويات في أماكن مختلفة في الغرفة و اكتب أسماء كل ضيف على كيس و عندما يصلون أعطي كل طفل الكيس الخاص به و على الأطفال الذهاب للبحث عن الحلوى و لاتنس أن تبقي بعض الحلويات لديك لمن لم يحالفهم الحظ في العثور على واحدة  

 10- كوب الماء

 هذة اللعبة تعتمد على خفة الحركة للطفل و مدى قدرته على الحفاظ على ما في يدية

 احضر كوبين ماء ممتلئين ثم اقسم الأطفال إلى فريقين و كل فريق يقف في طابور تعطي الكوب للذي يقف في بداية الصف ثم عليه أن يأخذ دورة كاملة حول الغرفة و كوب الماء في يده حتى يصل إلى اللاعب الثاني من فريقه و يعطيه كوب الماء و يقوم اللاعب الجديد بدورة أخرى و هكذا حتى ينتهي ثم في النهاية الفريق الفائز الذي ينتهي قبل الآخر و يكون كوبه فيه ماء أكثر من الثاني طبعا هذه اللعبة مناسبة للعب خارج البيت

11- اذكر الاسم                                                                               

 كم من الأسماء تحفظ ؟

 اجعل ا لأطفال يجلسون في دائرة و لديك كرة أو إي شئ آخر ثم تعطي الكرة لأحد الأطفال و سيكون هو المتسابق ثم تذكر احد الفئات طيور أو حيوانات ثديه أو حيوانات مفترسة و تعد إلى الخمسة و خلال هذه الفترة على المتسابق أن يذكر اسم حيوان من الفئة التي ذكرتها و الذي يخطئ يخرج من اللعبة ثم تعطي الكرة لشخص أخر و الفائز الذي يصمت للآخر

 12- من غير حراك

 هل يستطيع الأطفال الثبات على حركة واحدة هذة اللعبة ترد على هذا السؤال

 ادر الموسيقى و كل اللاعبين يدورون طالما الموسيقى مفتوحة و عندما تتوقف الموسيقى على اللاعبين الوقوف دون إي حركة و اللاعب الذي يتحرك يخرج من أللعبه و هكذا ادر الموسيقى مرة أخرى و اعد اللعبة و الفائز من يبقى أخيرا

 13- من هو

 من هو صاحب الصورة

 قم بوضع صورة على بطاقة و الصقها مقلوبة و دع الأطفال يسألون أسئلة و تجيب عليهم بنعم أو لا حتى يتوصلون إلى الحل الصحيح يمكن أن تضع صور حيوانات أو طعام أو غيره

4- من يرتدي أولا

 لعبه مسلية و تقيس سرعة الأطفال على ارتداء الملابس

 ضع عدد متساوي من الملابس (مثل قميصان ,قبعة,شرابات ,بنطال , فستان للبنات, و قد يكون أكثر من فستان و هكذا) في حقيبتين و كل لاعب يستلم حقيبة و مع قول كلمة ابدأ على اللاعبين ارتداء الملابس على بعض و اللاعب الذي ينتهي من لبس كل الملابس هو الفائز

 15- الذاكرة                                                                                 

 لعبة فيها المتعه و الفائدة و تنشيط ذاكرة الأطفال

 الصق 12 صورة لأشياء مختلفة على لوحة و من ثم اعرض اللوحة على المتسابق لمدة ثوان و أخفها من أمامه بسرعة ثم لديه دقائق لذكر الصور التي كانت معلقة و المتسابق الذي يتذكر أكثر هو الفائز و ممكن لعبها مع فريقين

 16- شجرة المصاص

 من الذ الألعاب للأطفال

 خبأ حلويات المصاص و علقها على شجرة بالخارج ثم اطلب من الأطفال قطف هداياهم من هناك

 17- الرئيس يقول

 لعبة تناسب الجميع و لا تحتاج إلى أدوات و تجهيزات

   لاعب واحد يقف أمام الباقين و هو الرئيس و يقول الرئيس يقول مثلاً ضع يدك فوق رأسك و على كل الأطفال وضع يدهم فوق رؤوسهم و لو قال ضع يدك فوق رأسك من غير الرئيس يقول, بعد ذلك اللاعب الذي يضع يده يخرج من أللعبه و ممكن تغييره إلى اسم صاحب الحفلة مثلاً عبدا لعزيز يقول و هكذا      

 18- أين العلكة

 أجمل شئ رؤية وجوه الأطفال بعد الانتهاء من اللعبة و هي مفطاة بالكريمة

 احضر صحون ورقيه و ضع في وسطها علكة و غطها بالكريمة تماما ثم اطلب من المتسابقين أن يضعوا أيديهم خلف ظهورهم و مع كلمة ابدأ عليهم الحصول على العلكة و ذلك باستخدام أفواههم فقط و من ثم علكها و عمل بالونه منها و أول لاعب يعمل البالون هو الفائز

  19- ماذا يحصل إذا                                                                             

 تناسب هذه اللعبة للأطفال الذين يستطيعون الكتابة و القراءة

 يجلس اللاعبين في حلقه و كل لاعب بيده ورقه صغيرة و قلم و كل لاعب يكتب جملة تبدأ بماذا لو...مثل ماذا لو علي اكبر بعشر سنوات و هكذا ثم كل لاعب يمرر ورقته للذي على يمينه كل لاعب يجيب على السؤال الذي لديه و عند انتهاء الجميع يبدأ احد اللاعبين بقرأة السؤال الذي لديه و اللاعب الذي على يمينه يقرأ الاجابه التي لديه ثم اللاعب الذي أجاب يقرأ السؤال الذي عنده و الذي على يمينه يجيب و هكذا

 20- بالونات بالونات

 البالونات هي أساس الحفلات و يعشقها الأطفال بشكل رهيب

 تقسم اللاعبين إلى فريقين و كل فريق يخرج منه متطوع و تعطي كل فريق مجموعة من البالونات و مع كلمة ابدأ على كل فريق يبدأ نفخ بالوناتهم و لصقها على المتطوع و الفريق الذي ينتهي من لصق كل بالوناته على متطوعه أولا هو الفائز

 

 

انگور گیاهی تماما دارویی
درخت انگور كه درخت مو نيز ناميده ميشود درختچه اي است بالا رونده كه از ديوار و درختان مجاور بالا مي رود . ساقه آن گره در و داراي بگهاي متناوب است . برگهاي انگور داراي پنج لوب دندانه دار و برنگ سبز تيره مي باشد . گلهاي آن كوچك ، مجتمع و بصورت خوشه ظاهر مي شود . ميوه درخت انگور ، گوشتدار و شيرين و برگهاي مختلف است .
تركيبات شيميايي :
كليه قسمت هاي درخت انگور قابل استفاده دارويي است . بنابراين هر قسمت را جداگانه بررسي مي كنيم .
برگ مو: داراي ساكارز ، لوولز Levulose ، اينوزيت Inosite ، مواد نشاسته اي و تعدادي اسيدهاي آلي است .
دم خوشه انگور : داراي تانن ، مواد رزيني ، تارتارات پتاسيم و اسيد هاي آلي است .
غوره ك ميوه سبز رنگ و نارس انگور است كه داراي طعم ترش مي باشد . غوره داراي اسيدهاي آلي مانند اسيد ماليك ، اسيد فرميك ، اسيد سوكسينيك Succinique Acid ، اسيد اگزاليك ، اسيد گلوكوليك Glucolique Acid و قند مي باشد .
انگور رسيده : در صد گرم حبه انگور مواد زير موجود است :
آب                                  75 گرم
پروتئين                            1/3  گرم
مواد قندي                       20 گرم
كلسيم                           12 ميلي گرم
فسفر                           0/4 ميلي گرم
آهن                             0/4  ميلي گرم
سديم                          3 ميلي گرم
پتاسيم                        175 ميلي گرم
ويتامين آ                      100 گرم
ويتامين ب 1                 0/05 ميلي گرم
ويتامين ب 2                  0/03 ميلي گرم
ويتامين ب 3                 0/3 ميلي گرم
ويتامين ث                    4 ميلي گرم
پوست انگور داراي تانن ، تارتارات پتاسيم ، اسيد هاي آزاد و مواد معدني مي باشد .
هسته انگور : در هسته انگور مقدري روغن و تانن موجود است . روغن هسته انگور Grape seed oil برنگ زرد مايل به سبز است . اين روغن فاقد بو و داراي طعمي مطبوع مي باشد . روغن هسته داراي تري گليسيريد ، اسيد اولئيك ، اسيد پالمتيك ، اسيد لينولئيك ، اسيد استئاريك و اسيد آراشيك مي باشد .
خواص داروئي:
خواص درماني ميوه انگور :
انگور بر طبق طب قديم ايران گرم و تر است .
اخلاط بدن را متعادل مي كند .
بسيار مقوي و مغذي است .
خون را تصفيه مي كند .
سينه و ريه را صاف و تميز مي كند .
برطرف كننده يبوست است .
انگور براي درمان ورم معده و روده مفيد است .
در درمان سل ريوي و سياه سرفه موثر است .
براي درمان اسهال خوني از انگور استفاده  مي شود .
براي درمان نقرس بسيار مفيد است .
آنهايي كه معده ضعيف دارند بايد انگور را بدون پوست بخورند زيرا پوست آن دير هضم است و موجب دل درد، نفخ و عوارض ديگر مي گردد .
انگور بهترين ميوه براي كساني است كه مي خواهند لاغر شوند و بدن خود را از اسيد اوريك ، سنگ هاي صفرايي و مسموميت هاي مزمن (مسموميت از سرب يا جيوه ) پاك كنند. اين گونه  اشخاص بايد در هر هفته به مدت 2 روز فقط آب انگور بخورند و رژيم آب انگور بگيرند بدين ترتيب كه هر دو ساعت يكبار آب انگور تازه را گرفته و بنوشند. مقدار مصرف روزانه تقريبا 2 كيلو گرم است و در اين دو روز نبايد غذاي ديگري مصرف كنند فقط مي توانند آب بنوشند .
رژيم آب انگور براي مبتلايان به سل ريوي و بواسير نيز مفيد است .
براي تقويت و طراوت پوست و همچنين روشن كردن رنگ پوست، آب انگور تازه را با يك تكه پنبه بصورت بماليد و پس از ده دقيقه با آب نيمگرم محتوي كمي جوش شيرين بشوئيد .
زياده روي در مصرف آب انگور بطور مداوم ايجاد سنگ كليه مي كند .
خواص طبي روغن هسته انگور :
روغن هسته انگور گرم كننده بدن است ، اين روغن ضد يبوست مي باشد. از آن براي نقاشي و تهيه صابون نيز استفاده مي شود.
خواص طبي هسته انگور :
هسته انگور از نظر طب قديم ايران سرد و خشك است:
داراي تانن است. بنابراين قابض است .
اسهال را برطرف مي كند .
ترشح ادرار و اسپرم را كم مي كند .
گرد هسته انگور را براي درمان به مسلولين مي دهند .
هسته انگور براي آنهايي كه مثانه و كليه ضعيف دارند مضر است .
خواص طبي پوست انگور  :
پوست انگور از نظر طب قديم ايران سرد و خشك است :
پوست انگور را خشك كرده و مي سوزانند خاكستر بدست آمده را براي درمان اكثر زخم ها استفاده مي شود .
پوست انگور دير هضم است و بهتر است كه در موقع خوردن پوست آنرا بيرون آورد .
خواص طبي غوره :
غوره كه به انگليسي Un-ripe grape ناميده مي شود از نظر طب قديم ايران سرد و قابض است :
در درمان ورم مخاط دهان و نرمي لثه ها موثر است .
آب غوره براي درمان چاقي مفرط مفيد است .
بيماري اسكوربوت كه به علت كمي ويتامين C در بدن مي باشد، با آب غوره درمان مي‌شود .
آب غوره چون داراي تارتارات پتاسيم است براي درمان سياتيك و رماتيسم حاد بسيار مفيد است .
در دفع زردي موثر است .
خوردن آب غوره بلوغ دختران را جلو مي اندازد و قاعده را باز مي‌كند .
حرارت و صفراي بدن را دفع مي كند و روده ها را ضد عفوني مي كند .
آب غوره تقويت كننده كبد است .
براي برطرف كردن ورم گلو آب غوره قرقره كنيد .
براي دفع كرم و روده و تقويت معده بايد به مدت پنج روز آش آب غوره همراه با زيره سياه مصرف كنيد البته در اين مدت بايد از خوردن غذاهاي سنگين اجتناب نماييد .
آب غوره درمان كننده پادرد و كمر درد مي باشد. براي معالجه مي‌توان بمدت ده روز آش آب غوره مصرف نمود. البته از خوردن غذاهاي سنگين در اين مدت اجتناب كرد.
ترشي غوره نيز معالجه رماتيسم و سياتيك است.
خواص طبي برگ مو :
برگ مو قابض است .
دم كرده برگهاي جوان مو اسهال خوني را برطرف مي كند .
براي خونريزيها مفيد است .
در رفع نقرس و زردي موثر است .
استفراغ را برطرف مي كند .
در رفع اختلالات گردش خون مربوطه به دوره بلوغ و يائسگي موثر است .
هنگاميكه پوست صورت قرمز مي شود و ملتهب است خوردن دم كرده آن اثر مفيد دارد .
گرد برگهاي جوان و خشك شده مو، اثر خوبي در رفع خونريزيهاي رحم و خون آمدن از بيني دارد .
براي برطرف كردن سرمازدگي دست و پا جوشانده برگ مو را تهيه كرده و دست و پا را بمدت 15 دقيقه در آن قرار دهيد .
براي تهيه دم كرده برگ مو، مقدر 15 تا 20 گرم برگ مو را در يك ليتر آب جوش ريخته و بگذاريد 10 دقيقه بماند .
از دم كرده برگ مو  مي توان براي شستشوي چشم در مورد ورم ملتحمه استفاده كرد .
دم كرده برگ مو براي رفع واريس مفيد است .

**********************************************************************

انار نه تنها سرشار از ویتامین است اما دشمن قوی در برابر بیماری هایی همچون سرطان ، بیماری قلبی ، سکته مغزی و فشار خون بالاست.
انار با نام علمي(punica granatum) يك درختچه به طول 5 تا 8 متر، با برگهاي براق، كشيده و باريك، گل هاي قرمز با قطر 3 سانتي متر و ميوه هايي شش گوش و كروي به قطر 7 تا 12سانتي متر با پوست قرمز و يا زرد، چرمي و دانه هاي فراوان ميباشد. انار، بومي ايران و هند ميباشد و از 4000 سال قبل از ميلاد نيز مورد استفاده قرار مي‌گرفته است. مصرف انار از ايران به هند، و از آنجا به آفريقاي شمالي و چين و سپس به اروپا و امريكا گسترش يافت است. واژه انگليسي انار(pomergranate) از زبان يوناني به معني "سيب پرهسته" برگرفته شده است.
-مرغوب ترين انار جهان در كاشان، ساوه و يزد ايران كشت ميگردد.
2-مصريان باستان همراه با انار دفن ميشدند. بابلي ها اعتقاد داشتند خوردن دانه هاي انار قبل از پيكار آنها را شكست ناپذير ميسازد.
3-در قرآن 3 مرتبه نام انار ذكر شده است. در اسطوره هاي يونان نيز از انار ياد گرديده است.
4-بزرگترين توليد كنندگان انار به ترتيب ايران، قزاقستان، اسپانيا و امريكا ميباشند.
5-طعم انار بسته به نوع و درجه رسيده بودن آن از شيرين وملس تا ترش متغير است.
6-انار بصورت ميوه تازه، آب انار، كنسانتره انار و رب انار عرضه ميگردد.
7-دانه هاي انار 52 درصد وزن كل ميوه انار را تشكيل ميدهند.
8-يك انار متوسط به مقدار 3/4 فنجان دانه انار و 1/2 فنجان آب انار توليد ميكند.
9-آب انار باعث لكه دار شدن لباس ميگردد. لك هاي ايجاد شده تنها با سفيد كننده قابل رفع ميباشند.
10-آب انار به عنوان يك رنگ طبيعي براي الياف غير سنتتيك بكار گرفته ميشود.
ارزش تغذيه اي يك انار متوسط به وزن 107 گرم:
كالري                         80
چربي                         0.5 گرم
آب                            85 گرم
كلسترول                     0
كربوهيدرات                15 گرم
پروتئين                      1 گرم
سديم                        4 ميلي گرم
پتاسيم                      260 ميلي گرم
فيبر                          1 گرم
ويتامين C                  4 ميلي گرم
آهن       0.5                         ميلي گرم
ويتامين هاي B            0.3 ميلي گرم
كلسيم                      7 ميلي گرم
انتخاب و خريد انار:
1-هنگام خريد انارها را بلند كنيد و وزنشان را احساس كنيد. هرقدر ميوه انار سنگين تر باشد بهتر است.
2-پوست انار بايد نازك، سفت، براق و فاقد ترك خوردگي باشد.
نگهداري انار:
فوايد انار براي سلامتي:
1-انار غني از آنتي اكسيدانهاي قوي پلي فنوليك (POLYPHENOL)، تانن(TANNINS)، (PUNICALAGINS) و (ANTHOCYANINS)  مي‌باشد.
2-الاژيك اسيد ELLAGIC ACID موجود در اناراز بروز سرطان جلوگيري كرده و رشد تومورهاي سرطاني را كند ميسازد.
3-انار براي سلامتي قلب و عروق، جلوگيري از تصلب شريانها و سكته ها، جلوگيري از پيري زودرس و آلزامير و پيشگيري از سرطانها بويژه سرطان پروستات مفيد است.
4-آب انار خاصيت ميكروب كشي و ضذ عفوني كنندگي دارد.
5-يك انار معمولي 40 درصد نياز روزانه بدن به ويتامين C را تامين ميكند. همچنين انار منبع خوبي از اسيد فوليك، پتاسيم و آهن ميباشد.
6-كاهش فشار سيستوليك خون و كلسترول بد نيز از ديگر خواص انار ميباشد.
7- آنتي اكسيدان هاي موجود در انار 3 برابر ميزان آنتي اكسيدانهاي موجود در چاي سبز و شراب قرمز است.
انار تشكيل پلاك عروق را تا 30 درصد كاهش ميدهد.انار ميزان نيتريك اكسايد بدن را نيز افزايش ميدهد.
9-انار خون ساز و تصفيه كننده خون است.
10-انارعطش را برطرف كرده و خنك كننده است.
11-انار براي درمان اسهال،آرتريت،زردي و بواسير مفيد است.
12-انار اشتها آور است.
**********************************************************************

خواص درماني انجير
انجير از نظر طب قديم ايران ، گرم و تر است .
- انجير تعرق بدن را زياد مي كند .
- ادرار آور است . اگر ترشح ادرار كم باشد ،خوردن انجير باعث ازدياد آن مي شود .
- حرارت بدن را كاهش مي دهد .
- چاق كننده است و براي آنهايي كه مي خواهند وزن اضافه كنند بسيار مفيد است . بدين منظور مي توان آن را با شير مخلوط كرد و در بين غذاها خورد.
- انجير ( تازه يا خشک ) يبوست را برطرف مي كند و يكي از بهترين ميوه ها براي تميز كردن روده بزرگ و رفع يبوست است . در قديم براي از بين بردن يبوست از شربت انجير استفاده مي كردند .
- براي درمان ناراحتي هاي سينه حدود 20 گرم از خرما ، عناب ، انجير خشك و مويز را با هم مخلوط كرده و آسياب مي کنند. سپس اين پودر را با يك ليتر آب مي جوشانند تا حجم آن به نصف برسد . از اين جوشانده مي توان به مقدار سه فنجان در روز مصرف نمود .
- جوشانده انجير خشك درمان كننده التهاب مجاري دستگاه تنفسي ، كليه ، ذات الريه ، ذات الجنب ، سرخك ،مخملك و آبله مي باشد .
- جوشانده غليظ انجير خشک براي رفع سرماخوردگي بسيار مفيد است و غرغره کردن آن گلودرد را برطرف مي کند.
- براي برطرف كردن سياه سرفه ، برونشيت و ذات الريه از " قهوه ي انجير" استفاده كنيد. براي درست كردن اين قهوه ، انجير خشک را ابتدا بو مي دهند و سپس آن را آسياب مي كنند تا بصورت پودر درآيد .
- انجير دستگاه هاضمه را تقويت مي كند .
- انجير براي درمان سوء هاضمه مفيد است .
- سوپ انجير بسيار مقوي است و براي افزايش شير در زنان شيرده مفيد است .براي تهيه سوپ ، انجير نرسيده را با گوشت بپزيد .
- براي برطرف كردن ورم گلو ، 50 گرم انجير زرد را در 500 گرم شير ريخته و مدت 15 دقيقه بگذاريد بماند. سپس آن را غرغره كنيد و مقدري از آن را نيز بنوشيد. مي توانيد آن را با عسل هم شيرين كنيد .
- انجير خشک جوشيده شده در شير براي درمان آنژين ، ورم لثه و ورم مخاط دهان مفيد است .
- يكي از داروهاي بسيار موثر براي درمان آرتروز و درد مفاصل ، مخلوط شير بز و انجير سياه مي باشد . اين مخلوط سموم مختلف را از بدن خارج كرده و درد را از بين مي برد.
- انجير را مي توان همراه با ميوه هاي ديگر مصرف كرد. انجير با ميوه هاي اسيدي مانند پرتقال و گريپ فروت سازگار نيست .
- انجير براي آنهايي كه قند خونشان پائين مي آيد و يك دفعه احساس ضعف مي كنند مناسب است، زيرا قند آن به سرعت در روده كوچك جذب مي شود.
- خوردن انجير باعث افزايش نيروي جنسي مي شود .
- انجير تقويت كننده كبد است .
- براي برطرف كردن ورم بناگوش و دمل ها ، ضمادي از انجير خشك با آرد جو و گندم درست كنيد و روي ورم دمل بگذاريد .
- دم كرده انجير با شنبليله ، براي سينه درد مفيد است .
- براي رفع ورم طحال ، انجير را به مدت 9 روز در سركه خيس كنيد و هر روز پنج عدد از آن را با سركه بخوريد .
- انجير ضد سرطان است .
- انجير در معالجه بيماري هاي پوستي موثر است .
- مربا و کمپوت انجير براي درمان يبوست موثر است، لذا مي توان 3 يا 4 انجير تازه را چهار قطعه کرد و در نيم ليتر شير جوشاند تا بپزد و آن را با 12عدد کشمش صبح ناشتا بخورند.
- هضم انجير آسان است و مصرف آن براي بچه ها و اشخاصي که از بستر بيماري برخاسته اند و دوره نقاهت را مي گذرانند، بسيار مفيد است.
- انجير به علت دارا بودن دانه هاي ريز، باعث تقويت معده و روده مي شود، ولي براي کبدهاي ضعيف زيان آور است.
- سرشار بودن انجير از پتاسيم، تامين کننده سلامتي کودکان ضعيف و کم خون و بي اشتهاست.
- اگر انجير و عسل را به طور مساوي با هم مخلوط نماييد و بخوريد، جهت زخم معده بسيار مفيد است.
- انجير به علت داشتن پتاسيم، درجه قليائيت بدن را بالا برده و در دفع اوره و چربي خون بسيار موثر است.
- شربت انجير، تسکين دهنده دردهاي گلو و سرفه است.
- انجير خشک خيسانده شده در شير بسيار خوشمزه و براي درمان يبوست شديد بسيار مفيد است. همچنين خوردن انجير خشک خيسانده در روغن زيتون در صبح ناشتا، براي رفع يبوست موثر است.
نظر پيامبر و امامان در مورد خواص انجير :
* رسول گرامي اسلام (ص) خواص ذيل را براي انجير بر شمرده اند و مسلمانان را به خوردن آن ترغيب کرده اند :
- انجير ميوه اي بهشتي است که بواسير را قطع مي کند.
- انجير نقرس را معالجه مي کند.
* حضرت علي (ع) مي فرمايند : انجير براي باد قولنج مفيد است. در روز از آن زياد بخوريد، ولي در شب کم بخوريد.
* در حديثي از امام محمد باقر (ع) آمده است که فرمود:
بر کبد "حزقيل" پيامبر زخمي ظاهر شد که او را آزار مي داد. خداوند به او وحي کرد که شيره انجير را بگير و بر سينه خود بمال. وي نيز اين کار را انجام داد و بهبود يافت.
* در حديثي از امام رضا (ع) چنين آمده است که :
انجير بوي بد دهان را از بين مي برد ؛ استخوان را محکم مي سازد؛ باعث رويش مو مي شود ؛ درد را بر طرف مي کند و با وجود انجير ديگر به دارو احتياج نيست.
مضرات
- انجير براي كبدهاي ضعيف مناسب نيست و آنهايي كه كبد ضعيف دارند، بايد انجير را با گردو بخورند.
- زياده روي در مصرف انجير باعث نفخ شكم و اسهال مي شود و براي چشم نيز مضر است .
- انجير براي مبتلايان به بيماري قند مضر است.
- انجير براي مبتلايان به اختلال معده و روده مضر است.
- زياده روي در خوردن انجير، براي معده و چشم زيان آور است و خنثي کننده زيان آن، کرفس است.

**********************************************************************
فوايد مصرف گندم براي بدن
نان قهوه اي، ناني است که از آرد دانه هاي سبوس دار گندم توليد شده و نان سفيد، ناني است که از آرد بدون سبوس توليد شده و پوسته ي گندم (سبوس) آن حذف شده است.
بسياري از پزشکان تا اوايل دهه ي سي قرن بيستم سبوس را يک ماده ي زايد و اضافي که موجب خراش روده ي بزرگ (کولون) مي شد، به حساب مي آوردند. اما با پژوهش هاي جديد دو دهه ي گذشته فوايد فراوان نان سبوس دار اثبات شد و سبوس به عنوان يک داروي موثر طبي براي بيماراني که هميشه از مسئله ي يبوست يا اختلالات روده ي بزرگ رنج مي برند، شناخته شد.
اين ماده ي موثر حياتي هم اکنون در داروخانه هاي ايالات متحده و سراسر اروپا در فروشگاه هاي مواد غذايي کشورهاي پيشرفته به صورت بسته بندي هاي شکيل عرضه مي گردد.

کشفيات جديد علمي در خصوص فوايد سبوس
هم اکنون پزشکان اتفاق نظر دارند که سبوس مهم ترين راه درمان طبيعي يبوست به شمار مي رود. جلوگيري از يبوست نيز از بروز بواسير، التهاب ديورتيکول (کيسه اي مدوربه اشکال و اندازه هاي مختلف است که در جدار داخلي روده ايجاد مي شود)، سرطان کولون، شقاق، فيستول، شکاف بافت معده و عفونت هاي دستگاه گوارش (که غالباً در ميان افراد مسن مشاهده مي گردد) پيشگيري مي کند.
 توصيه مي شود همراه با مصرف سبوس، مايعات و آب فراواني نيز مورد مصرف قرار گيرد.
بر اساس پژوهش هاي مختلف ، سبوس غني ترين منبع غذايي فيبر و الياف گياهي محسوب مي شود. اين فيبر و الياف را که بيشتر مواد سلولزي و همي سلولزي مي باشد، اکثر مردم مي شناسند و مي دانند که مصرف آن موجب افزايش حجم مدفوع مي گردد. افزايش حجم مدفوع عامل اساسي مبارزه با يبوست و بيماري کولون و پيدايش سرطان کولون مي باشد.
البته بايد گفت که فيبرهاي گياهي به دو نوع محلول و نامحلول تقسيم مي شوند. سبوس گندم جزء فيبرهاي غذايي نامحلول است که در جلوگيري از يبوست و ساير بيماري هاي روده بزرگ تاثير زيادي دارند.
سبوس جو و برنج جزء فيبرهاي محلول مي باشند که اثر زيادي در کاهش کلسترول خون دارند.
سبوس، ملين و مسهل قوي
يکي از پژوهشگران علوم تغذيه و فيزيولوژي دستگاه گوارش به نام جين کاربر مي گويد: در تنظيم سيستم گوارشي و رفع يبوست هيچ ماده اي با قدرت سبوس برابري نمي کند. سبوس موجب رانش مدفوع در طول لوله هاي روده ي کوچک و بزرگ شده و در عين حال تاثير فراواني بر حرکات موجي شکل روده ها دارد.
علاوه بر آن يبوست باعث جذب سموم مدفوع و ورود آنها به خون شده و خون را کثيف و غليظ مي سازد. پيداست که خون آلوده محيط مناسبي براي تغذيه ي سلول ها و نيز گلبول هاي سفيد و قرمز نبوده و سبب تيرگي رنگ رخسار و رسوب مواد سمي در انتهاي مفاصل و درد و التهاب آنها در نواحي کمر و پا مي گردد. به ويژه اگر همراه با اوره و اسيد اوريک بالا ناشي از مصرف زياد مواد پروتئيني مانند گوشت هاي قرمز باشد، اين اثرات تشديد مي شود.
يبوست بر سيستم عصبي و روابط و رفتار افراد نيز اثر مي گذارد و موجب بروز عصبانيت، پرخاشگري ، افسردگي ، تنش هاي رواني، خستگي هاي مفرط، کوفتگي بدني، بي حوصلگي، کسالت و سرانجام پيري زودرس در اثر راديکال هاي آزاد مي گردد.
 فيبرهاي گياهي به دو نوع محلول و نامحلول تقسيم مي شوند. سبوس گندم جزء فيبرهاي غذايي نامحلول است که در جلوگيري از يبوست و ساير بيماري هاي روده بزرگ تاثير زيادي دارند.سبوس جو و برنج جزء فيبرهاي محلول مي باشند که اثر زيادي در کاهش کلسترول خون دارند.
توصيه مي شود هنگام مصرف سبوس ، از نوشيدن مايعات به ويژه آب ، آب ميوه ها و نيز مصرف روغن زيتون  غافل نشويد. اين مواد به اثر بخشي سبوس در حفظ سلامتي بدن کمک مي کنند.
گروهي از پژوهشگران انگليسي به سرپرستي "کومانگ" از دانشگاه کمبريج انگليس، اقدام به مقايسه ي اثر سبوس و اثرات هويج  ، کلم  و سيب  در تنظيم حرکات دودي شکل روده در ميان 19 هزار فرد سالم و طبيعي نمودند و به اين نتيجه رسيدند که اگر چه سبزيجات و ميوه اثرات ملين خوبي در روده هاي انسان دارند، اما ميزان اين اثر هرگز به پاي تاثير سبوس بر روده ها نمي رسد.
پژوهشگران دانشگاه کمبريج به اين نتيجه رسيدند که مصرف روزانه ي 50 گرم سبوس، وزن مدفوع و سهولت خروج آن از روده ها را دو برابر مي کند.
براي دستيابي به چنين اثري بايد 5 فنجان هويج يا کلم پخته يا 11عدد سيب خورده شود تا اثر 50 گرم سبوس را در بدن داشته باشد.
در طي پژوهشي ديگر روشن شده که مصرف روزانه 15 گرم سبوس به اضافه ي مصرف انواع غذاهايي مانند دانه هاي گياهي، شير  يا سيب زميني  منجر به درمان 60 درصد از مبتلايان به يبوست گرديده است.

**********************************************************************
فواید و خواص زیتون از نظر علم تغذیه
زیتون دارای املاح معدنی زیادی مثل فسفر، پتاس، گوگرد، منیزیم، کلسیم، کلر، آهن، مس، و منگنز می باشد.
روغن زیتون دارای ضد سم است و خاصیت آن در این مورد معروف می باشد.
وقتی زیتون خورده می شود، سموم را در خود حل کرده و نیز دیواره روده ها و معده را می پوشاند تا سموم نتواند به خون برسد

فواید زیتون از نظر پیامبر اسلام(ص)
پیامبر فرمودند: زیتون غذای خوبی است، دهان را خو شبو می کند، رنگ رخساره را صفا و روشنی می بخشد، اعصاب را قوی می سازد، و رنج  و درد را برطرف می کند، و آتش غضب را فرو می نشاند.

فوايد روغن زيتون
روغن زیتون یکی از اجزای رژیم غذایی در کشورهای مدیترانه ای است که نه تنها در پخت و پز بلکه به عنوان چاشنی در برخی غذاها بکـار می رود. در بررسی که حدود 40 سال قبل در یکی از جزایر یونان به نام کرته ، انجام شد ، مشخص گردید که افراد بومی آن علیرغم مصرف بالای چربی در رژیم غذایی سنتی خود به طور قابل توجهی کمتر (حدود 10 برابر) به بیماری های قلبی دچار می شوند. با بررسی بیشتر پی برده شد که مصرف روغن زیتون به جای کره یا مارگارین علت اصلی آن بوده است.
با جایگزینی چربی های اشباع نشده (آنهایی که در زنجیره خود یک پیوند دوگانه دارند مثل روغن زیتون) به جـای چربی های اشباع شده (مثل چربیهای حیوانی ) مقدار کلسترول LDL (لیپوپروتئین های با دانسیته پایین که به عنوان چربی بد شناخته شده ) کاهش می یابد و برعکس مقدار HDL (لیپوپروتئین های با دانسیته بالا که به عنوان چربی های خوب شناخته شده ) افــــزایش می یابد و مجموع این روند موجب پیشگیری از تجمع چربی ها در شریان ها و جلوگیری از لختــــــــه شدن خون می گردد.
علاوه بر فواید این چربی ها ، در روغن زیتون مواد دیگری مانند پلی فنلها وجـــــود دارند که می توانند نقش آنتی اکسیدان ها را در بدن ایفا کنند . آنتی اکسیدان ها نیز از آسیب هـــایی که می تواند از مولکول های اکسیژن رادیکال به بدن برسد، پیشگیری می کنند.
تحقیقات دیگری که در چند مرکز علمی انجام شد ، نقش روغن زیتون در پیشگیری از سرطان سینه را نشان می دهد . در این تحقیقات که در بیش از 2300 نفر زن انجام شد ، مشخص گردید زنانی که در رژیم غذای شان از روغن زیتون استفاده می کردند، 25% خطر ابتلا به سرطان سینه در آنها کمتر بود. اعتقاد بر این است که وجود غلظت بالای ویتامین E در روغن زیتون همانند پلی فنلها ، موجب کند یا متوقف شدن تشکیل رادیکـــال های آزاد می شود. از دیگر فواید روغن زیتون می توان به پیشگیری از سایر سرطانها ، جلوگیری از یبوست و اثر آن بر روی نرمی و لطافت پوست اشاره کرد.

 هموروئيد ( بواسير ) و درمان آن                                                             

علل بروز هموروئيد

هموروئيد که بيماري بسيار شايعی است ( تا ۵۰ سالگي دست کم ۵۰ درصد مردم آن را تجربه کرده اند ) علت هاي متعددي دارد . فشار ناشي از حاملگي و زاميان عمده ترين دليل بروز هموروئيد  در زنان جوان است . يبوست ، به خصوص يبوست شديد و طولاني که با زور زدن هنگام دفع همراه است ، اسهال ، مصرف مداوم ، و زياد ملين ها ، حالات ايستادن و نشستن هاي طولاني و  تغذيه ناکافي با مواد فيبري ، عدم تحرک کافي که منجر به کاهش قدرت عضلاني عضلات ناحيه ي لگن مي شود و عوامل زمينه اي يا ژنتيکي از علل ايجاد هموروئيد  هستند .

مشخص گرديده است که در افراد مبتلا به هموروئيد  داخلي فشار داخلي ناحيه مقعد در حال استراحت بيش از ميزان طبيعي بوده و همراه با امواج غيرطبيعي است .

•          انواع هموروئيد 

هموروئيد  بر اساس محل قرارگيري ، به سه نوع داخلي ، خارجي و داخلي - خارجي تقسيم مي گردد:

هموروئيد  داخلي : بالاي « خط آنورکتال » قرار دارد . گشاد شدن و پرخوني عروق اين شبکه نهايتاً مي تواند به تشکيل لخته ، تورم و زخم در ديواره ي عروق و خونريزي منجر شود .

هموروئيد داخلي را همچنين در درجه بندي چهارتايي ، درجه ي چهار نيز اطلاق مي نمايند . هموروئيد  درجه يک وضعيتي است که به کانال آنال محدود مي گردد . درجه ي دو مي تواند به کانال آنال نزول کند ولي به تدريج به سر جاي خود برميگردد .

هموروئيد درجه سه با دست به داخل آنال بر ميگردد . هموروئيد درجه چهار دچار پرولاپس شده يعني از محل خودافتادگي پيدا کرده و به داخل برنمي گردد 

•          هموروئيد  خارجي :

هموروئيد خارجي به تورم پوست و عروق خوني اطراف مقعد اطلاق مي گردد . در اين حالت چنانچه لخته خوني در اين ناحيه ايجاد شده باشد که بسيار دردناک نيز هست  ، نوع ترومبوزه را ايجاد مي کند . هموروئيد خارجي از داخل توسط بافت پوستي پوشيده شده است . چنانچه اين « پوست » توسط وضعيت ترومبوزه ( تجمع لخته خوني ) کشيده شود ، درد شديد و ناگهاني ايجاد مي کند .

هموروئيد  داخلي - خارجي : گاهي هر دو نوع داخلي و خارجي با هم بروزمي کنند که آن را نوع مختلط نيز مي نامند .

•          علائم

علائم معمول عبارتند از :

احساس ناراحتي به خصوص هنگام دفع ، خارش که همواره انعکاسي از يک التهاب متوسط است ، درد مشخص يا درد مبهم ، سوزش به شکل خون روشن ، قبل ، بعد و يا هنگام دفع مدفوع ، خونريزي مزمن از هموروئيد داخلي گاهي مي تواند آن قدر شديد باشد که باعث کمبود آهن در بدن شود . بيرون زدگي در نوع هموروئيد  خارجي که در واقع بيرون افتادگي بافت رکتال از کانال مقعد بوده و در اندازه هاي متفاوت رخ مي دهد . معمولاً بعد از دفع و ايستادن هاي طولاني يا ساير فشارها به اين ناحيه اتفاق مي افتد .

از آنجائيکه علائم هموروئيد  مشابه علائم برخي بيماري هاي جدي ناحيه تحتاني دستگاه گوارش و کولون است ، توصيه مي شود در موارد زير از خوددرماني پرهيز و هر چه سريعتر به پزشک مراجعه گردد :

خونريزي قابل توجه

•          وجود خون تيره در مدفوع

•          هر نوع تغيير در عادات دفع

•          درد شکمي و احساس پري در ناحيه شکم

•          کاهش وزن

•          تهوع و استفراغ مکرر

•          خروج موکوس ( حالت بلغمي )

برخي داروها ممکن است علامت هاي هموروئيد را تشديد کنند . به طور مثال داروهاي ضدانعقاد ، آسپرين ، مسکن و ضدالتهاب هايي مانند  ايبوپروفن ( Ibuprofen ) ، داروهاي ضد اسيد حاوي املاح آلومينيوم مثل قرص يا شربت « آلومينيوم ام جي » و مسکن هايي که کدئين دارند مي توانند باعث تشديد يبوست شوند .

•          درمان

درمان مشتمل بر انواع غيردارويي و دارويي است .

•          درمان غيردارويي

شستشوي کامل ناحيه مقعد بعد از هر اجابت مزاج که خوشبختانه ريشه در آداب روزانه ما دارد و عمل بسيار مفيدي است ، جزو اولين توصيه ها به اين بيماران در کشورهايي است که اين عادت مناسب را ندارند . کمپرس با آب گرم يکي از مؤثرترين روش ها براي بهبود و تسکين علائم است . بدين ترتيب که روزانه ۳ تا ۴ بار به خصوص بعد از هر اجابت مزاج به مدت ۱۵ دقيقه در آب گرم با دماي حدود ۴۵ درجه سانتي گراد بنشينند . براي اين کار مي توان از يک لگن پلاستيکي که به خوبي و کاملاً تميز شده باشد ، استفاده کرد ، استفاده از توالت ايراني در اين موارد به هيچ وجه توصيه نمي شود زيرا با فشاري که وارد مي کند حالت بيرون افتادگي و ساير علائم را تشديد مي نمايد بنابراين اگر در منزل توالت فرنگي موجود نيست مي توان از انواع صندلي هايي که به مدل توالت فرنگي تعبيه شده اند ، استفاده نمود . يکي از مهم ترين اقدامات درماني ، پيشگيري از يبوست و به وجود آمدن مدفوع ساخت است که از عوامل عمده ي ايجاد هموروئيد به شمار مير ود . براي اينکار استفاده از ميزان کافي مواد غذايي حاوي فيبر ، انواع سبزي و ميوه به خصوص ميوه هاي ملين مانند گلابي ، آلو ، انجير و ... نان سبوس دار و نوشيدن مايعات و به خصوص آب کافي در روز ( حدود ۸ ليوان )‌توصيه مي شود . از آنجاييکه عدم تحرک کافي نيز جزو عوامل ايجاد کننده ي زمينه اي به شمار مي رود گنجاندن نوعي فعاليت بدني مانند پياده روي يا ساير ورزشه هاي ملايم در برنامه ي روزانه پيشنهاد مي شود . در موارد تشديد علائم ، استراحت در حالت دراز کش به طوري که ناحيه پايين کمر بالاتر قرار بگيرد و پرهيز از ايستادن و نشستن طولاني کمک کننده است . نکته ي قبل تأکيد اين است که اقدامات پيشگيرانه ذکر شده بايد همواره و به طور مستمر اجرا شود يعني دايماً بايد از يبوست پيشگيري و مدفوع را نرم نگه داشته و از حالات عمودي پرفشار ( ايستادن و نشستن طولاني ) پرهيز نمود .

هموروئيدهايي که افتادگي و اتساع زيادي پيدا کرده اند ، معمولاً با جراحي درمان مي شوند بدين ترتيب که طي عمل هموروئيدکتومي (  Hemorrhoidectomy ) ناحيه ي آسيب ديده برداشته مي شود . روش هاي غيرجراحي شامل اين مواردند :

بستن هموروئيد با باند الاستيک ( جزو موفق ترين روش هاست ) . لازم به ذکر است که  در اين مورد بايد مراقب عفونت احتمالي بود .

براي هموروئيدهاي داخلي که مرتب خونريزي و افتادگي پيدا مي کنند ، يکي از مناسب ترين راه ها تزريق يک ماده ي اسکلروزان ( سفت کننده ) به زير مخاط آن ناحيه است .

روش نسبتاً جديدتر و بسيار نويدبخش ، فوتوکواگولاسيون ( photocoagulation  ) است . در اين روش در صورتي که هموروئيد همراه با لخته شدن خون در ناحيه باشد با استفاده از بي حسي موضعي لخته را جدا مي سازند .
درمانهاي دارويي

مواد دارويي که براي درمان و تخفيف و تسکين علائم هموروئيد به کار مي روند شامل : بي حس کننده هاي موضعي ، تنگ کننده هاي عروقي ، مواد قابض ، ضد عفوني کننده ها ، مواد محافظت کننده ، مسکن ها ، ضد خارش ها و ضدالتهاب ( عمدتاً‌ کورتن ها ) هستند .

بيشتر ترکيبات فوق الذکر جزو داروهاي بدون نسخه يا OTC به شمار مي روند . در بيشتر کشورهاي اروپائي انواع متعددي از محصولات فوق در دسترس است . اخيراً برخي مواد گياهي نيز در فرمول اين داروها به کار مي رود . مصرف بي حس کننده هاي موضعي بايد محدود به ناحيه مقعد و يا قسمت پاييني کانال آنال باشد زيرا در اين نواحي بيشترين اعصاب حسي وجود دارند که اثر گذاري بر روي آنها مي تواند به تسکين درد و سوزش و خارش منجر شود . همچنين بي حس کننده ها مي توانند به راحتي از مخاط رکتال جذب شده و عوارض ناخواسته ي سمي ايجاد کنند در حالي پوست نواحي ذکر شده چنين جذبي ندارد .

تنگ کننده هاي عروقي با منقبض کردن رگ ها ،‌به تدريج باعث کاهش تورم ، احساس ناراحتي ، خارش و التهاب مي شوند ولي به دليل احتمال بروز عوارض جانبي ناخواسته ، حتي از طريق استفاده  جلدي در بيماريهايي مانند فشار خون بالا ، ديابت ، پرکاري تيروئيد ، بزرگي پروستات و بيماران مصرف کننده برخي داروهاي اعصاب ( مانند ضدافسردگي ها ) مصرف محدودتري دارند . مواد محافظت کننده ، مانند لانولين ، روغن معدني ، وازلين و ... با ايجاد يک لايه ي پوششي از تحريک و خشکي ناحيه ي آسيب ديده پيشگيري مي کنند . در حالي که مواد قابض ، مانند اکسيد دوزنگ و کالامين ، با منعقد کردن پروتئين سلول پوست در نتيجه محافظت لايه ي بافت زيرين و کاهش حجم سلول و خشک کردن ناحيه احساس تحريک و سوزش و خارش را تسکين مي دهند .

از آنجائي که اصولاً در مدفوع ميکروارگانيسم هاي فراواني موجود است ، مواد ضدعفوني کننده که به طور عمده از رشد ميکروب ها جلوگيري مي کنند فقط در برخي محصولات ضد هموروئيدي به کار مي روند زيرا هنوز در مورد اينکه چقدر مي توانند مؤثر باشند ، اختلاف نظر وجوددارد .

ارزش و خواص دارويي و درماني ميوه خرما 

     خرما ميوه ايي شيرين، خوش طعم و خوش خوراك و در رديف ميو هايي قرار مي گيرد كه سرشار از كلسيم، فسفر، منيزيم و ويتامين ها بوده كه براي تأمين سلامتي بدن بسيار مفيد و ضروري مي باشند. اسپات خوشه نر خرما كه در فارس آنرا تارونه مي نامند اگر به صورت تازه مصرف شود بمنظور تقويت كار قلب و كبد بسيار مفيد است و ماليدن آن به دندان، باعث تقويت دندان شده از پيوره و چركي شدن، جلوگيري مي كند.

اگر روغن خرما كه از خرماي رسيده با مواد ميان آن تهيه مي شود را با روغن زيتون، مخلوط نموده و روزي چند بار بهم زنند، داروي يكنواختي پديد مي آيد كه براي بهبود زخم معده و سردرد مفيد بوده و ماليدن آن به سر، از ريزش مو جلوگيري مي كند.

چون آهن خرما زياد است، با خوردن 15 گرم آن روزانه ميتوان رفع نيازمندي از جهت تأمين آهن بدن نمود و كم خوني يا عوارض ناشي از كمبود آهن را به اين وسيله برطرف كرد.

بسياري از دانشمندان از جمله پروفسور Delbet معتقد است كه در موارد كمبود منيزيم، زمينه ابتلا به سرطان آماده است. لذا مصرف خرما از جهت داشتن منيزيم، فوق العاده اهميت دارد، بخصوص آنكه اين ميوه در مناطقي مصرف مي شود كه آفتاب، فراوان است (و بعضي تشعشعات آنرا سرطانزا دانسته اند).

منيزيم اثر مخصوصي در درمان جوش و غرور جواني دارد. از اين رو جواناني كه در سن بلوغ هستند و در نقاط معتدل و سرد (غيرمناطق خرماخيز) باشند ميتوانند روزانه 2تا3 عدد خرما مصرف كنند.

خرما، در درمان فلج اطفال، مفيد است و به مبتلايان اين بيماري دادن روزانه چند عدد خرما توصيه ميشود. همچنين خرما مقوي سلسله اعصاب مي باشد.

اخيراً در آزمايشهاي متعددي مشاهده شده كه با كمبود منيزيم، قند در ادرار پيدا مي شود و وجود منيزيم براي كليه ها و مثانه، لازم شناخته شده است.

مزه شيرين و خاصيت رفع خلط خرما زياد است و ميتوان 60 گرم آنرا در يك ليتر آب، جوشاند و در مورد زكام و درد گلو و تمام عفونت هاي ريوي آنرا مصرف نمود.

خرما همچنين يكي از ميوه هاي ملين مي باشد. ارزش غذايي اين ميوه از نظر قند و انرژي زايي، براي ورزشكاران بسيار اهميت دارد. به عقيده بعضي پزشكان، مصرف روزانه حبه هاي خرما، يبوست هاي مزمن را نيز برطرف مي سازد.

اخيراً ماده ايي به نام ديوستولنس (Diostulence)، در خرما كشت و استخراج شده كه ميتوان آنرا نوعي كرتيزن گياهي دانست و از اين جهت آنرا كرتيزن گياهي نام نهاده اند كه كرتيزن انساني در بدن بهترين داروي ضدحساسيت و آلرژي محسوب شده و براي مبتلايان به بيماريهاي روماتيسم و پوست و چشم و بيماريهايي كه در نتيجه حساسيت بوجود آمده اند، داروي مفيدي است. خرما نيز همين عمل را انجام مي دهد و از حساسيت مي كاهد. بعلاوه در كليه التهابات (پوستي، گوشي، جلوي و 000) موثر بوده و ميتوان از خرما براي رفع التهابها استفاده نمود.

براساس بررسي هاي علمي مشخص شده كه مبتلايان به ديابت (بيماري قند) ميتوانند به جاي قند صنعتي (چغندر قند و شكر) از خرما استفاده نمايند زيرا منيزيم موجود در آن، كار كليه و لوزالمعده را آسان و از طرفي ويتامين B2 موجود در خرما، جاذب مواد قندي ساير غذاهاست.

وجود پتاسيم و منيزيم درخرما، در تعادل يون هاي بدن نقش موثري داشته و در شستشوي خون از مواد زائد اثر شگرف دارد. فسفر، فعاليت هاي فكري را زياد مي كند و در خرما به مقدار كافي وجود دارد. فسفر كه وجودش در اعصاب و مغز ضروري است. از ضعف اعصاب و خستگي جلوگيري مينمايد  وبراي تقويت بينايي نيز مفيد مي باشد.

پودر نرم كننده : گرده گل نخل نر به عنوان پودر نرم كننده پوست صورت و دست به كار مي رود. پس از جمع آوري گرده، آنرا در ماسوله ايي ريخته و به تدريج بكار مي برند.

داروي شكسته بندي: روي هسته خرما، پوسته سفيد نازك است كه در خرماي خارك و خشك، به آساني از هسته جدا مي شود. اين پوسته نازك را شكسته بندها، در گذشته به عنوان دا رو بكار مي برده اند.

طبق تحقيقاتي كه اخيراً توسط جهاددانشگاهي خوزستان با همكاري اداره كل صنايع اين استان، روي هسته خرما بعمل آمده است نشان مي دهد كه هسته خرما، بين8 تا10 درصد روغن دارد كه اين مايع، ماده اوليه صنايع شوينده، و پاك كننده  مانند انواع شامپو، پودرلباسشويي و صابون، گزارش شده است.

 

محمد الفينتوري

محمد الفينتوري نياكانش اززنگيان آمريكا بودندو در 1936 يا 1930 در سودان متولد شد و زماني كه در كودكي بود خانواده ي وي به مصر مهاجرت كردند و در اسكندريه مستقر شدند و تعليم و تربيت او از آنجا آغاز شد .در ان جا به حفظ قرآن كريم پرداخت .او در سنين جواني اسكندريه را به مقصد قاهره ترك كرد. و در الازهر به ادامه ي تحصيل پرداخت . و درسال 1955 پيشه نويسندگي را انتخاب كرد و اولين دفتر شعر خود يعني ترانه هاي آفريقا را منتشر كرد.كه در كتاب او يعني سرود آفريقا ، رنج هاي طنين طبل هاي قبايل آفريقا را با صداي بلند مي توان شنيد. رنج و سختي نژاد سياه را در بياني صميمي بيان كرده و مشكل انسان رنجيده را در آسيا و خاورميانه نيز شرح داده است و جايزه نجيب محفوظ للكتاب العربي در مصر به وي اعطا شد.اشعار وي در سال 1972 در كتاب ديوان محمد الفيتوري جمع آوري شده است.

 به دو چشمِ ناآشنا (اِلی عَینَینِ غَریبَتَین)- محمد الفیتوری

محمد الفیتوری را با شعرهایش برای رنجهای آفریقا میشناسند؛ به دو چشمِ ناآشنا محمد الفیتوری
ترجمة موسی اسوار (با بعضی دستکاریها)

بانویم؛
اگر این واژگان عاشق بر حسب اتّفاق چشمانت را لمس کرد؛
یا اگر از دو لبت گذشت؛
از جانب من از چشمانت پوزش بخواه؛
زیرا که شامگاهی من در سایة آنها تکیه دادم؛
نیمخوابی در ربودم...
در آرامششان با ستارگان و ماه شوخ و شنگی کردم؛
زورقی وهم آلود از برگ گل بربافتم؛
روحِ خسته ای را تکیه گاهی ساختم؛
لبِ تشنه ای را سیراب کردم؛
و آتشِ شوق چشمی را نشاندم.

بانویم؛
اگر ناگاه دیدار کنیم؛
اگر چشمانم آن چشمها را ببیند؛
آن دو افقِ سبز غرقه در مِه و باران را؛
اگر بر حسب اتّفاقِ دیگری، در راه به یکدیگر رسیم،
- که هر اتّفاق، در حکمِ تقدیر است -
راه را دو بار خواهم بوسید.

 تالیفاتش:

1- أغاني إفريقيا 1955- شعر ط2 1956.( آوازهای آفریقا)

2- عاشق من إفريقيا 1964- شعر.(عاشقی از آفریقا)

3- اذكريني يا إفريقيا 1965- شعر.(ای آفریقا مرا به یاد بیاور)

4- سقوط دبشليم 1968- شعر.

5- معزوفة لدرويش متجول 1969- شعر.

6- سولارا (مسرحية شعرية) 1970.

7- البطل والثورة والمشنقة- شعر 1972.(قهرمان و انقلاب و دار)

8- أقوال شاهد إثبات- شعر 1973.

9- ابتسمي حتى تمر الخيل- 1975- شعر.

10- عصفورة الدم- شعر- 1983.(گنجشک و خون)

11- ثورة عمر المختار- مسرحية 1974.(انقلاب عمر مختار)

3- عالم الصحافة العربية والأجنبية- دراسة- دمشق 1981.

4- الموجب والسالب في الصحافة العربية- دراسة- دمشق 1986. الكتب المترجمة:

5- نحو فهم المستقبلية- دراسة- دمشق 1983.

6- التعليم في بريطانيا.

7- تعليم الكبار في الدول النامية.

آمارقبولی دروس عربی آموزشگاههای پسرانه شهرستان خمینی شهرسال تحصیلی89-1388

 

 

آمارقبولی دروس عربی هنرستانهای پسرانه ودخترانه شهرستان خمینی شهرسال تحصیلی89-1388

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ابوریحان بیرونی 

 ابو ريحان محمد بن احمد بيروني يکي از نابغه‌هاي بزرگ جهان درحکمت و رياضي و علوم انساني است، اين دانشمند در سال 362هجري در بيرون خوارزم پا به عرصه وجود نهاد و در همانجا به فراگرفتن دانش مشغول شدپس از رشد فکري به دربار آل عرا ق و مأمونيان که درآن سرزمين فرمانروايي داشتندراه يافت و با عزت واحترام مورد توجه واهميت قرار گرفت .

درخلال سالهاي جواني خود چندي در گرگان نزد شمس المعالي قابوس بن وشمگير زياري مورد نوازش واکرام بود و کتاب مشهور«آثارالباقيه» را که در ذکر تاريخ و روزهاي مهم ملت هاي مختلف و تقويمها و نوشته هايي از نجوم است و به‌نامهمين پادشاه در حدود سال 1000 ميلادي «391» هجري نوشت.

سپس ابوريحان از گرگان به خوارزم بازگشت و در دربار خوارزمشاهکه مرکز تجمع دانشمندان بزرگ علم وادب بودبا بوعلي سينا فيلسوف معروف ايراني و ابوسهل مسيحي جرجاني وابوالحسن خمار پزشک و ابونصر عراقي، رياضيدانو امثال اينان همنشيني يافت .متأسفانه ايندوره‌ي آرامش و آسايش روحي ابوريحان به زودي سپري شد و در اثر تمايل و تحريک خليفه‌ي عباسي حکومت خوارزمشاهيان که مردماني فرهنگ دوست و ارجمند بودند، به دست سلطان محمود جاه‌طلب و حريص واژگون گرديد و دانشمندان دربارخوارزمشاهيان در بحبوحه‌ي اين انهدام موردتعقيب قرار گرفتند در نتيجه ابوريحان به همراه استادش عبدالصمد به وسيله‌يسربازان سلطان محمود دستگير و تا لب پرتگاه مرگ کشيده شد.

عبدالصمد استاد ابوريحان در اين معرکه به دست دژخيمان سلطان محمود غزنوي کشته شد، امّا خود وي از مرگ رهايي يافت و او را به دربار سلطان محمودبردند و به علت آگاهي و دانش در فلسفه و حکمت و رياضي مورد توجه و تقرب واقع شد.

نوشته‌اند که ابو ريحان در لشگرکشيهاي سلطان محمود به هندهمراه او بود و در اين مسافرتها با فرهنگ و عقايد هنديان و با عالمان و حکيمانهندي آشنا شد و با آنان مصاحبت کرد و علوم اسلامي و يوناني را به آنان آموخت و درعين حال به فرا گرفتن زبان سانسکريت و بعضي از لهجه هاي محلي هند و معارف هنديان پرداخت ، زبان سانسکريت را فرا گرفت و کتاب نفيسي بنام «التحقيق ما للهند» نوشت وچندين کتاب از سانسکريت به عربي ترجمه کرد .

اين نابغه‌ي بزرگ ايراني علاوه بر اين همه وسعت اطلاع و عمقانديشه ، وطن پرستي پرشور و روشنفکري صديقو بي باک بوده است.

قدر ومنزلت وي در نزد پادشاهان معاصرشبدان حد بود که شمس‌المعالي قابوس بن وشمگير زياري خواست ادار‌ه‌ي امورکليهکشورخود را به اومحول کند تا فرمانش در هرکار مطاع باشد. ولي ابوريحان سرباز زد. شوق وشورابوريحان براي تحصيل دانش به حدي بوده است که فقيه ابوالحسن علي بن عيسي ابولوالجي گويد: آنگاه که نفس در سينه‌ي ابوريحان به شماره افتاده بود بربالين وي حاضر آمدم، در آن حال از من پرسيد حساب جدات فاسده را که وقتي مرا گفتي بازگوي که چگونه بود،گفتم اکنون چهجاي اين سؤال است ،گفت اي مرد کداميک از اين دو بهتراست ؟ اين مسأله را بدانم وبميرم ؟ يا نادانسته و جاهل درگذرم ؟ و من آن مسئله را باز گفتم و فراگرفت و از نزد وي باز گشتم هنوز قسمتي از راه رانپيموده بودم که شيون از خانه برخواست ، هنگامي‌که بر گشتم ديدم ابوريحان دار فانيرا به درود گفته است .

به هر حال وجود اين شخصيت کم نظيرايراني همچون ستاره‌ي تابناکي بود که در سال 440 هجري در افق غزنين غروب کرد، ولي هنوزجهان بشري از پرتو انديشه‌هاي درخشان او کسب نور مي‌کند.

  عقيده و مذهب ابو ريحان:

جورج سارتن محقق شهير در مقدمه‌ي کتاب«تاريخ علم »درباره‌ي ابو ريحان چنين اظهار نظر کرده : «... بيروني از خانواده‌اي ايراني و شيعه متولّد شد،در مذهب عاري از تعصب بود ولي احساسات ملي و ضد عربش تا پايان عمر به قوت خود باقيماند. وي سياح ، فيلسوف، رياضيدان، منجم، جغرافي‌دان و دانشمندي جامع بود ...».

مذ هبش مسلمان و مايل به تشيع« زيدي ويا باطني که روشنفکران اين دوره محسوب مي شدند» بود به همين جهت مسلماني خشکوخشن نبوده است .

«...کارادوو ، در کتاب متفکران اسلامدرباره ابوريحان چنين نوشته : ... با اين که از عصر بيروني قرنها مي‌گذرد قيافه‌ي وي هنوز تازه و جوان است، گويي شخصيتممتاز او از عصر وي جدا وبه زمان ما نزديک شده است. ماهيت و پختگي فکر او مانندمتفکران کنوني است. بيروني نکته سنج وتيز بين وفکرش موشکاف و نافذ است ودر تحليل وتشريح مسائل سخت کنجکاو مي با شد ....».

از ابتکارهاي وي اينست که براي اولينبار جدول وزن مخصوص اجسام را تنظيم کرد و وزن مخصوص هيجده ماده، رامعين نمود و همبه کرويت زمين قائل بود، دايره‌البروج را نسبت به استواء حساب کرد و عددي به دستآورد که به نتيجه‌ي محاسبه‌هاي دقيق امروز نزديک است. وي قاعده‌هاي تصاعد حسابي رانيز بدست آورد.

     تأليفات:

صد و پنجاه و سه کتاب در علم‌هاي مختلفهمچون هيأت، پزشکي، رياضي، طبيعي، فلسفه، نجوم، تاريخ، جغرافيا، داروشناسي و مبحث‌هايديگر تأليف کرده است.

1. قانون مسعودي : که به نام سلطان محمود غزنوي نوشته است

2. الجماهير فيمعرفه الجواهر: که درباره سنگهاي قيمتي است و به نام مؤدودبن مسعود غزنوي تمامکرده است.

3. التفهيم لاوائلصناعه التنجيم: که در خصوص رياضي و هيأت و نجوم در دو نسخه به فارسي و عربي به نامريحانه دختر حسن خوارزمي نوشته است.

4. الصيدنه في الطب: که درباره‌ي داروهاي طبي است.

5. آثارالباقيه عنالقرون الخاليه: که يکي از بهترين کتابهاي اوست.

آثار موجود : رياضيات خالص هفت جلد–رياضيات عملي پانزده جلد-موضوعهاي ديگر سيزده جلد

جمع: سي و پنج جلد

آثار از بين رفته:رياضيات و نجوم واحکام نجوم، نود وسه جلد- موضوعهاي ديگر، بيست و پنج جلد

جمع : صد و هجده جلد

 زندگينامه

 ابوريحان محمدبن احمد بيروني در ذيحجه سال 362 هجري قمري در بيرون خوارزم زاده شد. سالهاي اول زندگي را در خوارزم به تحصيل علوم گذرانيد و مدتي در خدمت مامونيان خوارزم بود تا آن كه به مسافرت پرداخت. در ابتداي سفر چند سالي را در جرجان ( در جنوب شرقي درياي مازندران) در خدمت شمس المعالي قابوس وشمگير گذرانيد و كتاب آثار الباقيه را در آنجا به نام قابوس به سال 390 هجري تاليف كرد. اين كتاب از گاه شماري و جشنهاي ملل مختلف سخن مي گويد.

 پس از ده سال دوباره به خوارزم بازگشت و در دربار ابوالعباس مامون ابن مامون خوارزمشاه كه مردي دانشمكند بود وارد شد. اب.العباس داماد سلطان محمود غزنوي به خوارزم لشگر كشيد و پس از فتح آن شهر ابوريحان را نيز با خود به غزنين برد (بهار 408 هجري)

 ابوريحان از آن پس همراه لشكر كشي هاي سلطان محمود به هندوستان راه يافت و با بسياري از دانشمندان و حكيمان هند معاشر شد و زبان سانسكريت آموخت حاصل اين سفر كتاب تحقيق ماللهند و ترجمه چند كتاب از زبان سانسكريت به زبان عربي است.

 پس از سلطان محمود پسرش سلطان مسعود نيز ابوريحان را از پدرش گرامي داشت به طوري كه بارورترين سالهاي زندگي اين دانشمند بزرگ سالهايي است كه در دربار سلطان مسعود بود. ابوريحان در اين مدت قانون مسعودي را به نام سلطان مسعود نوشت.

 ابوريحان پس از عمري تحقيق و تاليف ماندني و ارزشمند سرانجام در روز جمعه دوم رجب سال 442 هجري ديده از جهان گشود.

 از آثار علمي او

 ابوريحان بيروني داراي تاليفات ئ ترجمه هاي بسيار معتبري در فيزيك جغرافياي رياضي رياضيات نجوم معدن شناسي . . . است. اين دانشمند محقق و مصنف و مورخي بسيار دقيق بود و متجاوز از شش قرن زودتر از فرانسيس بيكن انگليسي روش علمي را به كار بست و آن را معرفي كرد. ولي با تاسف كمتر آثار او به لاتين ترجمه شده است و از اين رو تا اين اواخر براي مردم مغرب زمين ناشناخته باقي ماند. بعضي از آثار بيروني عبارتند از

 قانون مسعودي : كتابي است در نجوم اسلامي شامل يازده بخش. در اين كتاب بخشهايي مربوط به مثلثات كروي و نيز زمين و ابعاد آن و خورشيد و ماه و سيارات موجود است.

 التفهيم لاوايل صناعت التنجيم : اين كتاب نيز در نجوم و به فارسي نوشته شده است و براي مدت چند قرن متن كتاب درسي براي تعليم رياضيات و نجوم بوده است

 الجماهر في معرفه الجواهر : بيروني اين كتاب را به نام ابوالفتح مودود بن مسعود تاليف كرد و موضوع كتاب معرفي مواد معدني و مخصوصا جواهرات مختلف است. ابوريحان در اين كتاب فلزات را بررسي كرده: و نوشته است . او نظريات و گفته هاي دانشمنداني مانند ارسطو اسحاق الكندي را درباره حدود سيصد نوع ماده معدني ذكر كرده است .

 صيدنه اين كتاب درباره مواد شيميايي و خواص و طرز تهيه آن ها نوشته شده است.

 آثار الباقيه عن القرون الخاليه : ( اثرهاي مانده از قرن هاي گذشته ) ابوريحان در اين كتاب مبدا تاريخ ها و گاه شماري اقوام مختلف را مورد بحث و بررسي قرار داده است. از جمله اين اقوام - ايرانيها - يونانيها - يهوديها - مسيحيها عربهاي زمان جاهليت و عربهاي مسلمان نام برده و درباره اعياد هر يك به تفصيل سخن گفته است. اين كتاب را مي توان نوعي تاريخ اديان دانست.

 شادروان علي اكبر دهخدا درباره ابوريحان بيروني و آثار او مي گويد :

 ((در هزار سال پيش برد و تسطيح از تسطيحات چهار گانه كره متفطن گشتن - نوع چاه آرتزين كشف كردن - به استخراج ( جيب درجه واحد {سينوس يك درجه }) توفيق يافتن- بالاتر از همه بناي علوم طبيعي بر رياضي نهادن و قرنها پيش از بيكن براي حل معضلات علمي و فني متوسل به استقرا شدن و صدها سال مقدم بر كپرنيك و گاليله در مسمع م مرآي پادشاهي چون محمود در عقيده متحرك بودن زمين اصرار ورزيدن - براي معرفت اجمالي در اين داهي كبير كافي است )))

[ويرايش] کتاب‌ها و کارها

بيروني که بر زبان‌هاي يوناني، هندي و عربي هم چيره بود، کتب و رسالات بسيار که شمار آنها را بيش از هزارنفرگزارش کرده‌اند نوشت که جمع سطور آنها بالغ بر هزار است. مهم‌ترين آثار او التفهيم در رياضيات و نجوم، آثار الباقيه در تاريخ و جغرافيا، قانون مسعودي که نوعي دانشنامه است و کتاب تحقيق ماللهند درباره اوضاع اين سرزمين از تاريخ و جغرافيا تا عادات و رسوم و طبقات اجتماعي آن. بيروني کتاب دانشنامه خود را به نام سلطان مسعود غزنوي حاکم وقت کرد، ولي هديه او را که سه بار شتر سکه نقره بود نپذيرفت و به او نوشت که که کتاب را به خاطر خدمت به دانش و گسترش آن نوشته است، نه پول.

 بيروني، هم‌دوره بوعلي سينا بود که در اصفهان مي‌نشست و با هم مکاتبه و تبادل نظر فکري داشتند.

 بيروني در جريان لشکرکشي‌هاي محمود غزنوي به هند (پاکستان امروز بخشي از آن است) امکان يافت که به اين سرزمين برود، زبان هندي فراگيرد و در باره اوضاع هند پژوهش کند که فراورده اين پژوهش، کتاب «هندشناسي» اوست.

 از ديگر آثار وي مي‌توان به كتاب الصيدنه في الطب اشاره كرد كه كتابي است در باره گياهان دارويي و توسط استاد عباس زرياب خويي تصحيح گرديده است.

 وي در اين کتاب به شرح فلزها و جواهرهاي قاره‌هاي آسيا، اروپا و آفريقا مي‌پردازد و ويژگي‌هاي فيزيکي ماند بو، رنگ، نرمي و زبري حدود هزار نوع کاني و مواد ديگر را شرح مي‌دهد و نظريه‌ها و گفتارهاي دانشمندان يوناني و اسلامي را درباره ی آن‌ها بيان مي‌کند.

 صيدنه: اين کتاب درباره ی مواد شيميايي و خواص و طرز تهيه آن‌ها نوشته شده است.

 ترجمه‌ها

 تمبر روسي به پاسداشت بيرونيبيروني بر اثر سفرهاي بسيار به هند به زبان‌هاي هندي و همچنين سانسکريت چيره بود و کتاب‌هاي مختلفي را از هندي به عربي ترجمه کرد که عبارتند از: سيدهانتا، المواليد الصغير، کلب‌ياره.

 او همچنين داستان‌هايي را از پارسي به عربي ترجمه کرده است. از جمله اين داستان‌ها مي‌توان شادبهر(حديث قسيم السرور)، عين الحيات، داستان اورمزديار و مهريار و همچنين داستان سرخ‌‌بت و خنگ‌بت(حديث صنمي الباميان) را نام برد.

 تأليفات بيروني به زبان عربي، يعني زبان علمي و همه‌کس‌فهم عالم اسلام بوده است، مگر                      ترجمه ی «التفهيم» که خود، آن را از عربي به فارسي برگردانيده است (يا احتمالاً برعکس).

 فلسفه

بيروني دقّت و اصابت نظر خويش را مديون مطالعات فلسفي بود، امّا او در فلسفه پيرو روش متعارف عهد خويش يعني آن روش که به وسيله کندي و فارابي و نظاير آنان تحکيم و تدوين شده بود نبود ؛ بلکه به باورهاي ويژه و روش جداگانه و ايرادات خود بر ارسطو ممتاز است، وي همچنين از آثار فلسفي هندوان کتبي چون «شامل» را به عربي ترجمه نمود.

 نام‌وري و شهرت

دانشنامه علوم چاپ مسکو، ابوريحان را دانشمند همه قرون و اعصار خوانده است. در بسياري از کشورها نام بيروني را بر دانشگاه‌ها، دانشکده‌ها و تالار کتابخانه‌ها نهاده و لقب «استاد جاويد» به او داده‌اند.

 نجوم

 يک طراحي از کتاب فارسي بيروني. در اين نمايه، شماري از گام‌هاي ماه به تصوير کشيده شده است.بيروني گردش خورشيد، گردش محوري زمين و جهات شمال و جنوب را دقيقا محاسبه و تعريف کرده است. خورشيدگرفتگي هشتم آوريل سال .....ميلادي را در کوههاي لغمان (افغانستان کنوني) رصد و بررسي کرد و ماه‌گرفتگي سپتامبر همين سال را در غزنه به زير مطالعه برد.

 حکومت‌هاي هم‌دوره

در زمان بيروني، سامانيان بر شمال‌شرقي ايران شامل خراسان بزرگ‌تر و خوارزم به پايتختي بخارا، زياريان بر گرگان و مازندران و مناطق اطراف، بوئيان بر ساير مناطق ايران تا بغداد، بازماندگان صفاريان بر سيستان و غزنويان بر جنوب ايران خاوري (مناطق مرکزي و جنوبي افغانستان امروز) حکومت مي‌کردند و همه آنان مشوق دانش و ادبيات فارسي بودند و سامانيان بيش از ديکران در اين راه اهتمام داشتند. بيروني که در جرجانيه خوارزم نزد ابونصر منصور تحصيل علم کرده بود، مدتي نيز در گرگان زير پشتيباني مادي و معنوي زياريان که مرداويج سر دودمان آنها بود به پژوهش پرداخته بود و پس از آن تا پايان عمر در ايران خاوري آن زمان به پژوهش‌هاي علمي خود ادامه داد. با اين که محمود غزنوي ميانه بسيار خوبي با بيروني نداشت و وسايل کافي براي پژوهش، در اختيار او نبود ولي اين دانشمند لحظه‌اي از تلاش براي تکميل تحقيقات علمي خود دست نکشيد.

 ابوريحان محمدبن احمد بيروني دانشمند بزرگ و رياضي دان، ستاره‌شناس و تاريخ نگار سده چهارم و پنجم هجري ايران است و بعضي از پژوهندگان او را از بزرگ ترين فيلسوفان مشرق زمين مي‌دانند. او در  هچري قمري در خوارزم که در قلمرو سامانيان بود به دنيا آمده بود و زادگاه او که در آن زمان روستاي کوچکي بود بعداً به «بيروني» تجديد نام داده شده است.

مرگش در غزنه در اوان انقلاب سلجوقيان و پادشاهي مسعودبن محمود غزنوي بوده است و برخي درگذشت او را در هجري قمري مي‌دانند.

 بيروني دقت و اصابت نظر خويش را مديون مطالعات فلسفي بود، ليکن او در فلسفه پيرو روش متعارف عهد خويش يعني آن روش که به وسيله کندي و فارابي و نظاير آنان تحکيم و تدوين شده بود، نبود، بلکه به عقايد ويژه و روش جداگانه و ايرادات خود بر ارسطو ممتاز است، وي همچنين از آثار فلسفي هندوان کتبي چون «شامل» را به عربي ترجمه نمود.

 مهم‌ترين آثار او التفهيم در رياضيات و نجوم، آثار الباقيه در تاريخ و جغرافيا، قانون مسعودي که نوعي دانشنامه است و کتاب تحقيق ماللهند درباره اوضاع اين سرزمين از تاريخ و جغرافيا تا عادات و رسوم و طبقات اجتماعي آن. بيروني کتاب دائرةالمعارف خود را به نام سلطان مسعود غزنوي حاکم وقت کرد، ولي هديه او را که سه بار شتر سکه نقره بود نپذيرفت و به او نوشت که کتاب را به خاطر خدمت به دانش و گسترش آن نوشته است، نه پول.

بيروني معاصر بوعلي سينا بود که در اصفهان مي‌نشست و باهم مکاتبه و تبادل نظر فکري داشتند. بيروني در جريان لشگرکشي‌هاي محمود غزنوي به هند (پاکستان امروز قسمتي از آن است) امکان يافت که به اين سرزمين برود، زبان هندي فرا گيرد و درباره اوضاع هند تحقيق کند که محصول اين تحقيق، کتاب «هندشناسي» اوست.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

   تفتازانی

  تفتازانی، سعدالدين مسعودبن عمربن عبداللّه هروي خراساني ، فقيه ، متکلم ، منطق دان و اديب قرن هشتم . «نام او در بيشتر تراجم » مسعودبن عمربن عبداللّه تفتازاني آمده است  اما ابن حجر نام او را محمود نوشته است . اهميت وي در گسترش و اعتلاي معارف و فرهنگ اسلامي در دورة پس از ويرانگريهاي مغول به اندازه اي است که مورخان ، وي را حد فاصلِ متقدمان و متأخران دانسته اند. عمده ترين فعاليت وي در حفظ و گسترش علوم ، نگارش درسنامه هاي گوناگون بود که اهل علم همواره به آنها توجه داشته اند.                                                                                                                                                           

در بارة تاريخ تولد و درگذشت وي و مذهب فقهي مشرب کلامي اش اختلاف نظر وجود دارد؛ تاريخ تولد او را طاش کوپري زاده به نقل از يکي از شاگردان تفتازاني ، سال 722 گفته است و خوانساري، شوکاني  نيز همين را آورده اند؛  وي در تفتازان (دهي در نسا، واقع در شمال خراسان نزديک سرخس ) به دنيا آمد و در سرخس ، سمرقند، هرات ، خوارزم و ديگر نواحي ايران به تحصيل و پژوهش و تدريس و تأليف پرداخت .

تراجم نويسان اشخاص مختلفي را به عنوان استاد تفتازاني نام برده اند که از آن جمله اند قطب الدين رازي تحتاني بويهي ، قاضي عضدالدين ايجي ، ضياءالدين بن عثمان قزويني  فقيه شافعي ، و نسيم الدين محمد نيشابوري کازروني از ميان اينها قاضي عضدالدين ايجي و قطب الدين رازي تحتاني شهرت دارند. ابن حجر ص قاضي را به عنوان استاد تفتازاني نام برده و ديگران نيز از او پيروي کرده اند . اما چه بسا اين اطلاع نادرست باشد، چرا که قاضي در ايج در نواحي شيراز متولد شده و بيشتر عمر را در سلطانيه (نزديک زنجان ) گذرانده است ، از سوي ديگر نشانه اي دالّ بر خروج تفتازاني از خراسان وجود ندارد. احتمالاً سخني که تفتازاني در تجليل از قاضي عضدالدين گفته ـ و چه بسا صرفاً ناظر به آثار او باشد ــ سبب شده که تفتازاني را شاگرد وي به شمار آورند. سيوطي  قطب الدين رازي را نيز در شمار استادان تفتازاني ذکر کرده است . اما از چگونگي تلمذتفتازاني نزد وي اطلاعي در دست نيست . به طور کلي مي توان گفت از کيفيت و مراحل تحصيل تفتازاني و مدت آن ، گزارش مستندي در اختيار نيست . تفتازاني به ميرسيدشريف جرجاني ، که 28 سال از خودش جوانتر و بنا بر گزارشي شاگردش بود، توجهي ويژه داشت . اما دوستي آنان ، بر اثر مناظره اي علمي که تيمور ميان آن دو برپا داشت و به برتري جرجاني انجاميد، به خصومت تبديل شد و جرجاني به رد و نفي آثار تفتازاني پرداخت . ابن عماد سبب درگذشت تفتازاني را صدمات ناشي از همين امر دانسته است .

درتاريخ درگذشت تفتازاني اختلاف است . سيوطي  و به پيروي از او ابن عماد  و خوانساري به نقل از شيخ بهائي  محرّم 792 را زمان وفات او دانسته اند. در نوشته اي هم که بر صندوق گور او ديده شده ، تاريخ فوت 22 محرّم 792 آمده بوده است. از اجازه اي هم که تفتازاني براي شاگردش ، جلال الدين يوسف اوبهي ، نوشته ، مي توان دريافت که تاريخ درگذشت او اواخر محرّم 792 بوده است او در سمرقند درگذشت و در سرخس دفن شد.

 معروف است که وي در کلام ، مشرب اشعري و در فقه ، مذهب شافعي داشته است .عده اي او را حنفي دانسته اند. برخي به گرايشهاي کلامي وي به مشرب ماتُريدي اشاره کرده اند. ولفسون گرايش وي را به ديدگاه کِلابيه * در برخي مسائل کلامي نشان داده است .

 ظاهراً تفتازاني شاگردان چندان برجسته اي نداشته است . از جمله شاگردان او، حسام الدين حسن بن علي ابيوردي مؤلف ربيع الجنان في المعاني و البيان و برهان الدين حيدر شيرازي را مي توان نام برد .

 به گزارش ملافتح اللّه شرواني ــ شاگرد و شارح کتاب ارشادالهادي في النحو تفتازاني ــ که قبر تفتازاني را در سرخس ديده است ، بر صندوق مقبرة او نوشته اي بوده که به طور فشرده ، تاريخ تأليفات و سفرهاي وي را نوشته بوده است . بر پاية گزارش وي ، تفتازاني در شانزده سالگي ، در 738، اولين تأليفش را که شرح تصريف زنجاني بود، به انجام رساند. از آن پس وي آثار متنوعي در صرف و نحو، بيان و بديع ، لغت ، فقه و اصول ، منطق حديث و تفسير نوشت . آثار او بر سه قسم است : درسنامه ، مانند تهذيب المنطق و الکلام * ؛ شرح درسنامه هاي رايج ، مانند

شرح عقايد نسفي ؛ و تعليقه بر ديگر آثار و شرح آنها، مانند حاشيه بر کشّاف معاصران تفتازاني و متأخران از بيشتر آثار وي استقبال کرده اند. آثار او در مراکز آموزشي به عنوان درسنامه درسطوح گوناگون پذيرفته شد. شهرت آثار وي بسرعت از

 مرزهاي ايران گذشت و سراسر جهان اسلام را فراگرفت توفيق تفتازاني مرهون فصاحت و بلاغت و چيره دستي او در بيان آموزشي مطالب است . وي در اغلب آثار خود به مکان و زمان نگارش آنها اشاره کرده ، ازينرو ترتيب تاريخي آثار وي مشخص است .

 از آثار اوست : در علم صرف : شرح تصريف اثر ابوالمعالي عبدالوهاب زنجاني .تصريف زنجاني ، که به العِزّي شهرت دارد، از درسنامه هاي رايج در آن روزگار وقرنهاي سپسين بوده است . شرح تفتازاني بر تصريف چاپهاي متعددي دارد و بر آن حواشي و شرحهاي گوناگوني نوشته اند که مهمترين آنها مفتاح السعاده نوشتة احمدبن شاه گول و شرح دده خليفه است .

 در علم نحو: الارشاد يا ارشادالهادي . تفتازاني اين کتاب را براي فرزندش ، در 774 يا 778 در خوارزم نوشت . محمدبن علي جرجاني و شمس الدين محمدبن محمد بخاري بر آن شرحهايي نوشته اند.

 در فنون بلاغي :                                                                                                                                      

  1) الشرح المطوَّل معروف به مُطَوَّل * که آن را به سال 748 در شرح تلخيص المفتاح * نوشت . مطوّل کتاب درسي در سه علم معاني و بيان و بديع است . عده اي بر اين اثر شرح نوشته اند، از جمله : ميرسيدشريف جرجاني ، عبدالحکيم سيالکوتي ، محمدعبدالرحمان .                                                                       

 2) الشرح المختصر معروف به مختصر المعاني که شرح کوتاهتر تلخيص المفتاح است و در 756 تأليف شده است . شروح متعددي بر اين اثر نوشته شده و غالباً انتشار يافته است ، از جمله : شرح بناني ، شرح دَسوقي و شرح ختايي (خطايي ).                                                                                                                               

  3) شرح قسم سوم مفتاح العلوم که تفتازاني آن را در شوال 787 در سمرقند نگاشت .

 در منطق :                                                                                                                                              

 1) شرح رسالة شمسية کاتبي قزويني. رسالة شمسيه يکي از درسنامه هاي منطقي بسيار مهم است . قطب رازي ، استاد تفتازاني ، بر آن شرح نوشته و تفتازاني در شرح خود تحت تأثير شرح وي بوده است . در بارة تاريخ نگارش اين شرح ترديد هست ؛ در منابع ، تاريخهاي 752 و 757 و 762 آمده است . اين شرح در هند به سعديه معروف است . وجود نسخه هاي فراوانِ اين اثر، اهميت آن را در حوزه هاي علميه نشان مي دهد .                                                                       

   2) بخش تهذيب المنطق از کتاب تهذيب المنطق و الکلام که درسنامة مختصري در منطق است .                                  

 3) حواشي بر شرح قطب رازي بر رسالة شمسيه قزويني .                                                                                   

   4) شرح ايساغوجي ابهري .

 در کلام :                                                                                                                                                

1) شرح العقائد النسفية . اين کتاب اولين اثر تفتازاني در علم کلام است و تأليف آن در 768 پايان يافته

است . اين اثر، در برخي محافل اهل سنّت به عنوان کتاب

درسي مقدماتي در آموزش کلام پذيرفته شده و شروح و حواشي فراواني بر آن نوشته شده است . يکي از معروفترين شروح آن ، شرح خيالي است که قره خليل و سيالکوتي  بر آن حاشيه نوشته اند.                                                                                                                                               

   2) مقاصد الطالبين في علم اصول الدين که به سبک المواقف عضدالدين ايجي تنظيم شده است . تفتازاني ، خود بر اين کتاب شرح نوشته که به شرح المقاصد شهرت دارد.                                                                                                

     3) رسالة الرد علي زندقة ابن عربي في مؤلَّفِه فصوص الحکم ، در نقد و رد فصوص الحکم ابن عربي که با رويکرد کلامي نوشته شده است

در علم اصول :                                                                                                            

 1) التلويح الي کشف حقائق التنقيح ، که شرحي است بر تنقيح الاصول عبيداللّه بن مسعود محبوبي معروف به صدرالشريعة الصغير. حسن چلبي ، ملا خسرو و زکريا انصاري بر آن حاشيه نوشته اند.                                                                         

   2) شرح بر شرح ايجي بر المختصر في الاصول ابن حاجب ، در علم اصول .

 در فقه :                                                                                                                                          

   1) المفتاح يا مفتاح الفقه در فقه شافعي که در 772 به پايان رسيده است .                                                   

 2) اختصار شرح تلخيص الجامع الکبير ، که تلخيصي است از شرح مسعودبن محمد غُجدَواني بر مختصر محمدبن عباد خلاطي از الجامع الکبير شيباني . اين کتاب از آثار ناتمام تفتازاني است .                                                  

 3) شرح فرائض سجاوندي .

ديگر آثار او عبارت اند از:

 1) النعم السوابغ في شرح الکلم النوابغ که شرح بر الکلم النوابغ زمخشري است .                                                                                    

   2) ترجمة بوستان سعدي به نثر ترکي .                                                                         

 3) حاشيه بر کشاف زمخشري . کشاف از تفسيرهاي معروف معتزلي است . اين حاشيه ، در واقع ، تلخيص حاشية مفصّل شرف الدين حسن بن محمد طيبي به نام فتوح الغيب في الکشف عن قناع الريب است .اشية تفتازاني از آغاز قرآن تا اوايل سورة يونس و از آغاز سورة ص تا سورة فتح را در بر دارد. بيست وچهار نسخة خطي از آن در کتابخانه هاي ايران شناسايي شده است که نشان دهندة اهميت آن است .

 آثار متعددي به تفتازاني نسبت داده شده است ، از جمله : اربعين و شرح الاربعين النَّوَوية ، هر دو در علم حديث ؛ شرح نهج البلاغة ؛ رسالة الاءکراه ؛ رسالة کوتاه ضابطة انتاج الاشکال ، در منطق ؛ رسالة فتاوي حنفي ، در فقه ؛ کشف الاسرار و عدة الابرار ، که تفسير قرآن کريم به فارسي است . از تفتازاني اشعاري نيز باقي مانده است .                                                                                                                                                                                               

   دانشمندان در بيان جايگاه تفتازاني در تاريخ علوم ، اختلاف نظر دارند. غالباً ــ با توجه به اينکه آثار وي به درسنامه ها يا شرح و حاشيه نويسي منحصر است ــ وي را معلمي توانا، اما فاقد ديدگاهي خاص در مسائل موردبحث ، مي دانند و آثار او را محصول زمانه اي مي دانند که عاري از اصالت و نوآوري فکري است .مثلاً تهذيب وي را در مقايسه با شمسية کاتبي عاري از پيشرفت مي دانند. اما به نظر مي رسد که تفتازاني با تأليف درسنامه هاي بليغ و فصيح ، آموزش علوم اسلامي را گسترش داد و در برخي از مسائل ، همچون معماي جذر اصم * يا پارادوکس دروغگو  عقايد جديدي ابراز کرد. شرح المقاصد که ديدگاه تفتازاني در حل شبهة جذر اصم در آن آمده ، الجذرالاصم في شرح مقاصد الطالبين ناميده شده است .

  

زندگینامه شیخ محمدتقی بهلول

در هفت سالگی برای زن‌ها به منبر می‌رفت و به خاطر رفتار ویژه‌اش به بهلول شهرت پیدا كرد. درس‌های حوزه را از ادبیات تا قوانین، در بیلند نزد پدر آموخت. در چهارده سالگی به عنوان یك منبری، معروف بود و در همین سن با صوفیه‌ی گناباد (فرقه‌ی نعمت‌اللهی) مخالفت می‌كرد. صوفی‌ها در آن زمان چند بار تصمیم گرفتند كه او را بكشند، به همین دلیل پدرش تصمیم گرفت با خانواده‌اش به سبزوار مهاجرت كند

علامه حاج شیخ محمّد‌تقی بهلول گنابادی (بیلندی) در سال 1279 ش در روستای بیلند از توابع شهرستان گناباد به دنیا آمد. در سن شش سالگی به مكتب رفت و به فراگیری قرآن كریم پرداخت و در سن هشت سالگی، حافظ كل قرآن شد.
در هفت سالگی برای زن‌ها به منبر می‌رفت و به خاطر رفتار ویژه‌اش به بهلول شهرت پیدا كرد. درس‌های حوزه را از ادبیات تا قوانین، در بیلند نزد پدر آموخت. در چهارده سالگی به عنوان یك منبری، معروف بود و در همین سن با صوفیه‌ی گناباد (فرقه‌ی نعمت‌اللهی) مخالفت می‌كرد. صوفی‌ها در آن زمان چند بار تصمیم گرفتند كه او را بكشند، به همین دلیل پدرش تصمیم گرفت با خانواده‌اش به سبزوار مهاجرت كند تا بهلول، هم از درس باز نماند و هم از صوفی‌های گناباد دور باشد. بهلول اولین سخنرانی خود را در زمان احمدشاه، در سن 16 سالگی و هنگامی كه امر به معروف و نهی از منكر ممنوع شده بود، علیه رژیم شاه ایراد كرد. با به قدرت رسیدن رضاخان، اسلام‌زدایی در كشورهای اسلامی، به ویژه در منطقه‌ی خاورمیانه، به صورت مهم‌ترین استراتژی استعمار درآمد. رضاخان تصمیم به كشف حجاب از زنان گرفت، امّا برخورد قاطع مردم به رهبری روحانیت، از جمله موضعگیری تند و كفرستیزانه‌ی آیت‌الله بافقی، موجب شد كه طرح حجاب‌زدایی به مدت 8 سال به تعویق بیفتد. در این هشت سال، یعنی در فاصله‌ی سال 1305 تا 1314، روحانیت در معرض شدیدترین توهین‌ها و یورش‌های تبلیغاتی قرارگرفت. طرح استفاده از عمامه به شرط داشتن مجوز دولتی هم، از جمله فشارهای روانی بر روحانیت بود.
پس از آنكه رضاخان و آتاتورك، پادشاه تركیه، در انگلستان با هم عهد بستند كه ممالك خود را به صورت كشورهای اروپایی درآورند و مانع از حضور و فعالیت روحانیت شوند و بی‌حجابی و شرابخواری را ترویج دهند، برای تحقق این امر، رضاخان از امان‌الله خان، شاه افغانستان، خواست تا با خانمش به ایران سفر كنند. او در بین راه به هر شهری كه می‌رسید، باغ ملی آن شهر را آذین می‌بست و مراسم جشن و سرور در آن برپا می‌كرد. شب اول محرم بود كه آنها به سبزوار رسیدند. بهلول به امامان جماعت سبزوار مراجعه كرد و از آنها كمك خواست تا نسبت به برگزاری جشن در ماه محرم اعتراض كنند، ولی آنها ترسیدند و گفتند كه مخالفت با دولت، حكم خودكشی را دارد و شرعاً و عقلاً ممنوع است. بهلول به تنهایی جلوی باغ ملی رفت و با سخنرانی مردم را تحریك كرد كه در مقابل این عمل زشت بایستند. سرانجام پیگیری و سخنان روشنگرانه‌ی او سبب شد كه عده‌ی زیادی دور او جمع شدند و شهردار به ناچار تسلیم شد.
بهلول از سبزوار به قم می‌رود تا در كنار علما در مقابل دولت بایستد، امّا در آنجا مشاهده می‌كند كه علما مخالفتی با دولت ندارند و در مقابل، نزد دولت، بسیار محترم هستند و حتی شاه به درخواست آنها برای معاف‌كردن شهر قم و حومه‌ی آن از خدمت نظام‌وظیفه هم پاسخ مثبت داده است. بهلول تصمیم به ادامه‌ی تحصیل می‌گیرد و گاهی هم برای سخنرانی به دهات اطراف قم می‌رود و در 25 ده، نفود كاملی پیدا می‌كند. او مدت پنج ماه با شهربانی به صورت جنگ و گریز مقابله كرد و هرگاه فرصت مناسبی دست می‌داد، علیه رژیم سخنرانی می‌كرد و دوباره به مخفیگاه خود برمی‌گشت.
بهلول پس از پنج ماه به سبزوار برمی‌گردد و به تقاضای مادرش، او را به كربلا می‌برد. در آنجا با آیت‌الله ابوالحسن اصفهانی ملاقات می‌كند و بنا به فتوای ایشان كه می‌گویند: «ما مجتهد، زیاد، امّا منبری و سخنران كم داریم و تو باید به ایران برگردی و علیه شاه سخنرانی كنی»، به ایران برمی‌گردد. بهلول در مسجد شاه به سخنرانی می‌پردازد و در نتیجه دستگیر و زندانی می‌شود. مردم تهران اعتصاب می‌كنند و او پس از ده روز آزاد می‌شود و به سبزوار برمی‌گردد. شهربانی از پدر بهلول می‌خواهد، ضمانت بدهد كه پسرش دیگر سخنرانی نكند. پدر بهلول می‌گوید پسرش دیوانه است و به همین دلیل هم به او بهلول می‌گویند و او نمی‌تواند برای كارهای پسرش ضمانت بدهد. شهربانی كه می‌داند اگر او را آزاد نكند، مردم سبزوار دست به قیام می‌زنند، بالاخره از خود او ضمانت می‌گیرد و آزادش می‌كند.
شیخ بهلول تصمیم می‌گیرد، برای ادامه‌ی مبارزه با رژیم، به همه‌ی شهرهای ایران سفر كرده و سخنرانی نماید. او از بیم آسیب رژیم به همسرش، با مشورت و موافقت او، طلاقش داد و سپس با خیالی آسوده به مبارزه با دولت پهلوی پرداخت.
بهلول پس از طلاق همسرش، خواهرش را به كربلا برد و در فاصله‌ی ده ماهی كه این سفر طول كشید، برای مردم شهرهای بین راه، منبر می‌رفت و سخنرانی می‌كرد. بهلول پس از برگرداندن خواهرش به گناباد، به اصفهان رفت و در آنجا به سخنرانی پرداخت. شهربانی بهلول را دستگیر كرد، ولی در اثر اعتراضات شدید مردم، ناچار شد تا او را آزاد كند. بهلول سپس به شیراز رفت و در آنجا هم چند باری شهربانی سعی كرد او را دستگیر كند كه هوشیارانه از چنگ مأموران گریخت. بهلول پس از شیراز به یزد و كرمان و تمام شهرهای جنوب و غرب كشور سفر و در آنجا سخنرانی كرد. او قصد داشت مردم را علیه دولت بسیج كند. تمام شهرهای جنوب و غرب ایران با او همراه بودند، ولی هنوز به شهرهای شمالی و شرقی سفر نكرده بود كه فاجعه‌ی مسجد گوهرشاد پیش ‌آمد.
پس از ماجرای مسجد گوهرشاد، مأموران امنیتی، جستجوی گسترده‌ای را برای پیدا كردن بهلول آغاز كردند. بهلول با كمك یك زن از مشهد می‌گریزد و به افغانستان می‌رود. استاندار هرات، به محض ورود بهلول دستور می‌دهد، او را به خانه‌ی سرمنشی استاندار ببرند و تحت مراقبت قرار دهند. پس از 40 روز به استاندار دستور می‌رسد كه بهلول را به كابل بفرستد. دولت افغانستان بهلول را زندانی می‌كند و بهلول مدت چهار سال را در زندان انفرادی می‌گذراند. او وقتش را با جوراب‌بافی و سرودن شعر می‌گذراند و چون به او قلم و كاغذ نمی‌دادند، حدود صد هزار بیت شعری را كه در این دوران گفت، حفظ كرد.
تا ده سال پس از واقعه‌ی مسجد گوهرشاد، بهلول در زندان افغانستان به سر می‌برد و كوچك‌ترین ارتباطی با خانواده و به خصوص مادرش نداشت. شیخ نظام‌الدین، پدر بهلول، در این دوران مسموم می‌شود و از دنیا می‌رود. پس از مرگ او، مادر بهلول، نامه‌ای به رئیس كل پلیس و ژاندارم افغانستان می‌نویسد و از او می‌خواهد كه بهلول را پیدا كند و از او بخواهد تا به مادرش نامه‌ای بنویسد. رئیس پلیس افغانستان كه اتفاقاً یكی از شاگردان بهلول است؛ نامه را به او می‌دهد و پاسخ را گرفته و برای مادرش می‌فرستد.
دولت افغانستان پس از چند سال تصویب می‌كند كه زندانیان سیاسی آزاد شوند، امّا در اطراف كشور و به صورت تبعید زندگی كنند. بهلول را به یكی از شهرهای استان مزار بلخ به نام خلم فرستادند. در آنجا بهلول با دختری بیمار از یك خانواده‌ی فقیر ازدواج كرد، امّا متأسفانه فرزند بهلول به هنگام تولد در اثر نبودن دایه و دكتر و دارو و سوء تغذیه‌ی مادرش، مرده به دنیا می‌آید و زن نیز بیست روز بعد از دنیا می‌رود. بهلول مدتی را در تبعید می‌ماند و سپس او را به زندانی سیصد نفری در جلال‌آباد، مركز استان شرقی افغانستان منتقل می‌كنند. پس از فرار و دستگیری مجدد تعدادی از زندانیان، بهلول به اتهام همكاری با آنها، تحت فشار قرار گرفت.
به دنبال تشدید اختلافات میان افغانستان و پاكستان، رادیوی پاكستان اعلام كرد كه افغانستان، شیخ بهلول را كه پناهنده‌ی آن كشور بوده، بدون هیچ گناهی دستگیر و زندانی كرده است، ولی باز هم دولت افغانستان، بهلول را آزاد نكرد. پس از استقرار غلام صدیق‌خان در استان شرقی، او كه دوست وزیركشور و نخست‌وزیر بود، تلاش كرد تا بهلول آزاد شود. بهلول پس از آزادی، تصمیم گرفت به مصر برود، چون می‌دانست رئیس‌جمهور مصر با دولت پهلوی مخالف است.
در مصر، روزها به جامعه‌ی الازهر می‌رفت و دانشجویان بسیاری با او مأنوس ‌شدند. پس از آنكه مدت اقامت او تمام ‌شد، تصمیم ‌گرفت از مصر عزیمت كند كه دانشجویان، مخالفت می‌كنند و یكی از دانشجویان كه پدرش از وزرای دربار است،‌با او صحبت كرده و مشكل اقامت بهلول را حل می‌كند.
شیخ بهلول، یك سال و نیم دیگر در مصر می‌ماند و از طرف جمال عبدالناصر كه مخالف رضاشاه بود، ریاست بخش فارسی رادیو مصر را به عهده می‌گیرد و به پخش اشعار و مطالب عربی و فارسی در مخالفت با امریكا، صهیونیزم و رژیم پهلوی می‌پردازد.
بهلول برای دیدن خواهر و مادرش به نجف می‌رود و سپس دو سال و نیم در آنجا اقامت می‌كند و به مبارزه با رژیم پهلوی ادامه می‌دهد. به هنگام مراجعت به ایران، دستگیر و زندانی می‌شود. بهلول را به تهران برده و بازجویی می‌كنند. این بازجویی پنج روز طول می‌كشد. بهلول به زندان می‌افتد و پس از سی و پنج روز آزاد می‌شود.
رژیم پهلوی همان‌گونه كه پس از فاجعه‌ی مسجد گوهرشاد، بهلول را عامل بیگانه خواند، در زمانی هم كه پس از سی سال به ایران برگشت، در بین مردم شایع كرد كه او نزد شاه رفته و طلب عفو كرده است.
به‌رغم آنكه بهلول، 31 سال از عمر خود را در زندان‌های مختلف افغانستان گذراند،‌ بعد از این مدت طولانی هم، با شوری انقلابی به منبر می‌رفت و مردم را به مبارزه علیه ظلم و بیگانگان دعوت می‌كرد.
شیخ بهلول، ‌سرانجام در نهم مرداد 1384 دار فانی را وداع گفت. از ویژگی‌های او كه زبانزد همگان است، ذوق و ادب او بود، به طوری‌كه بیش از دویست هزار بیت شعر سرود و حدود پنجاه هزار بیت هم از شاعران دیگر، حفظ بود. او به ادبیات عرب، تاریخ انبیا و اولیا و تاریخ یكصد ساله‌ی اخیر ایران و جهان تسلط داشت.
مجتهدی بود كه بر فقه اهل سنّت هم كاملاً آگاهی داشت و در دانشگاه الازهر مصر، تدریس می‌كرد. فعالیت علمی و فرهنگی او، در رادیو «الشرق الاوسط» مصر و رادیو «بغداد» در پایان دوران تبعیدش بسیار مؤثر بود.

                                  

 

 

 

 

زمخشری

  ابوالقاسم محمودبن عمر... زمخشري خوارزمي، از بزرگان علماي ادب و لغت عرب و صاحب تفسير کشاف! در سال 467 هـ ق، متولد شد. اصل او ايراني و از بلاد شمالي ايران و سرزمين هاي سردسير بود و نسبت زمخشري هم، به همين جهت است که زمخشر، از آباديهاي خوارزم مي باشد. زمخشري در علم تفسير، حديث و لغت و علم معاني بيان، تبحر داشت. اين عالم اهل تسنن، مذهب معتزلي داشت! مسافرتهاي زيادي مي کرد و معتقد بود که مومن بايد در مناسب ترين سرزمين ها، از نظر حفظ دين و عبادت پروردگار ساکن شود از اين رو، سالهاي زيادي در مکه مجاور شد و زندگي کرد، لذا به «حارالله يا همسايه خدا» معروف و ملقب گشت و ظاهرا در همان مکه، تفسير قرآن بزرگ خود را تاليف کرده است. او در يکي از مسافرتهاي علمي زمستاني خود در خوارزم، يک پاي خود را از دست داد و بعد از آن، هميشه از پاي چوبي استفاده مي کرد. با اين حال باز هم، مسافرتهاي طولاني و علمي زيادي کرد و سرانجام در سال 538 هـ ق، در سن 71 سالگي در جرجانيه خوارزم در گدشت. "ابن بطوطه" قبر او را در آنجا ديده است. او صاحب تفسير کشاف و آثاري ديگر است. اين کتاب معروفترين و متقن ترين تفاسير اهل تسنن است و از نظر نکات ادبي، بالخصوص نکات بلاغتي، در ميان همه تفاسير قرآن، ممتاز است.

 برخي از آثار او

1- اعوذج و مفصل (در نحو)

2- الفائق (در حديث)

3- اساس البلاغه (در لغت)

4- ربيع الابرار و فصوص الاخيار

5- روس المسائل (در فقه)

6- قسطاس (در عروض)

7- مقدمة الآداب

8- ديوان الرسائل

9- ديوان الشعر (اشعار او بسيار زياد است)

10- الرسالة الناصحه

11- فرهنگ جغرافيائي کتاب (الامکنه و الجبال و المياه)

  جارالله زمخشري (ايزميق شيرلي) عالم و مفسر نامي تركمن

 • ملا عاشور قاضي

• بي بي مريم شرعي

سپاس بي شمار و ستايش فراوان خداوند سبحان را كه جان ما را به نور ايمان روشني بخشيد و معرفت و علم را بهره ما گردانيد. پروردگاري كه قلم در كف ما نهاد و توفيق نوشتن را به ما ارزاني داشت. درود و سلام بيكران بر رسول گرامي اش كه نظام اجتماعي ، سياسي و اخلاقي و ... تازه اي را به نام اسلام به عالم بشريت عرضه داشت و موجب دگرگوني هاي شگرف در گستره ي جهان گرديد ، و زمينه بالندگي انديشمندان بسياري را فراهم آورد. امروزه شناخت انديشه ي متفكران گذشته از اموري مهم است ، به طوري كه يكي از علائم حيات ملت ها ، التفات آنها به بزرگان و مفاخر گذشته و تاريخ خويش است. سرزمين آسياي مركزي به شهادت تاريخ ، طي قرون متمادي علما و دانشمندان كم نظيري تحويل جامعه بشري داده است كه هر كدام از آنان به پيشرفت تمدن اسلامي ما خدمات بس گرانبها و بي مثالي نموده اند. يكي از آن فضلاي دانشور و دانش مدار تركمن و افتخار دنياي اسلام و ايران «جارالله زمخشري الخوارزمي» مي باشد. با توجه به شهادت محققين آسيايي و اروپايي ، آثار او قرن ها در شرق و غرب عالم ، خصوصا دنياي اسلام مورد استفاده قرار گرفته است. زمخشري نه فقط ميراث ملي و فرهنگي ما و از مفاخر مشترك ايران و تركمنستان است بلكه يكي از دانشمندان ، اديبان و مفسران بزرگ جهان اسلام است.

اين فرزانه ي تركمن «ابوالقاسم محمود بي عمر بن احمد الزمخشري الخوارزمي» و داراي القابي چون امام الدنيا ، علامه جار الله (همسايه خانه خدا) ، فخر خوارزم ، استاد العرب و العجم و صاحب الكشاف است ، در علم تفسير ، حديث ، نحو ، لغت ، زبان شناسي ، بلاغت ، كلام ، نجوم ، خوشنويسي ، جغرافيا ، شعر و ... سرآمد روزگار و توانمند در هر علم و دانشي بود. شاعر برجسته اي بود كه در زمينه هاي زبان و ادب عربي آثار زيادي دارد و به اين جهت در تاريخ فرهنگ عربي قرون وسطي هم جايگاه مخصوصي احراز مي كند.

محمود بن عمر زمخشري در «زمخشر» (ايزميق شير) خوارزم واقع در شمال تركمنستان 25 كيلومتري جنوب غربي شهر داش اوغوز در محدوده ي بخش گور اوغلي (تخته سابق) در 19 ماه نوروز 467 ه. ق – مارس 1075 م ، دوراني كه اوج شكوفايي شهر و دوره اي كه تركمن ها دولت هاي بزرگي بنيانگذاري كردند متولد شده است.

 وي تحصيلات مقدماتي را در سرزمين خود «خوارزم» كه يكي از بزرگترين كانون هاي علم و دانش آن دوران بود ، در محضر پر فيض پدر دانشمندش و ديگر عالمان آن ديار فرا گرفت. بنا به روايت برخي منابع ، زمخشري در كودكي از ديواري سقوط كرده و يا از مركب به زير افتاده و پايش شكسته است و طبق روايتي ديگر در روزي سرد زمستاني در راه سفر بود كه پايش را سرما زد و سپس اطباء مجبور شدند آنرا قطع كنند و پايي مصنوعي از چوب برايش ساخته اند. وي در اشعارش نيز معيوب بودن پايش را بيان كرده است. اما اين عيب مانع پيشرفتهاي علمي و شاعرانه او نگشته است.

زمخشري هنگام فراگيري علوم اوليه و قرآن كريم نزد پدرش ، استعداد و تيزهوشي و علاقه وافرش به علم و دانش بر جبينش آشكار بود. پدرش تصميم داشت به پسر معيوبش هنر خياطي بياموزد ، ولي اين نابغه ي دوران خود ، به كسب معارف عشق و علاقه فراوان داشت ، بنابراين از پدرش درخواست كرد در مدرسه به فراگيري علم بپردازد.

پدر كه علاقه خالصانه فرزند به فراگيري علم را ديد ، او را به مدرسه «كهنه اورگنج» سپرد. پدرش آرزوي او را برآورده كرد. زيبايي خط و حافظه ي قوي محمود همه را حيرت زده مي كرد. او طلبه اي پر استعداد بود ، بزودي در اورگنج (گور گنج) به شهرت رسيد و نزد مدرسان معروف گورگنج علم آموخت ، بر بسياري برتري يافت و با نتايج درخشان آن را به اتمام رساند. ظاهرا كودكي و جواني زمخشري در سالهاي سلطنت ملكشاه سلجوقي (1072- 1092) گذشته و در اين دوره سلجوقيان به اوج قدرت خود رسيده اند. سلجوقيان براي رشد و پيشرفت علوم توجه خاصي مبذول داشتند. زمخشري به مدت 20 سال شاعر دربار «سلطان قطب الدين محمد» بنيانگذار دولت تركمن هاي كهنه اورگنج بود ولي اين شخصيت از زندگي خود رضايت نداشت . او به درد و بيماري سختي دچار شد. پس از رهايي از بستر بيماري براي انجام فريضه حج به طرف مكه مكرمه روانه گرديد. در مسيرش در بغداد با علماي بزرگ آن سامان آشنا شد و مدرسه نظاميه را ديد. وي مدت زيادي در مكه اقامت كرد و با همه عشق و شيفتگي كه به حرمين شريفين داشت در آنجا مجاور شد. در دوره اقامتش در مكه علماي شبه جزيره عربستان نزد او درس گرفته اند در همانجا نيز او به لقب محترمانه «جارالله» يعني انسان مورد حمايت خدا (همسايه خانه خدا) ملقب گشته است. هر چند كه در مكه «زمخشري» مورد تكريم و احترام بود و از آثارش تمجيد و تقدير به عمل مي آيد ، با اين حال دلش براي زادگاهش تنگ شده بود. در مكه به هرجا روي مي نمود ، بزرگان و اصحاب علم و دانش به ديدارش مي شتافتند. شريف مكه سيد فاضل علي بن عيسي بن حمزه حسني ، مقدم او را گرامي مي داشت و از وي بهره مي گرفت. «شريف» در ستايش اين علامه ي زائر اشعاري مي سرايد.

جميع قري الدنيا سوي القريه التي تبوّاهأ دارا فداء زمخشرا

و أخر بأن تزهي «زمخشر» بامري اذا عدّ في اسد الشّري زمخ الشّري

ترجمه :

همه روستاهاي دنيا به جز آنچه «محمود» در آن جاي گرفت ، فداي «زمخشر» باد.

چه شايسته است «زمخشر» به مردي ببالد كه چون در شمار شيران بيشه درآيد ، بيشه گردن افرازد.

زمخشري بعد از مدتها بالاخره به سوي سرزمينش بازگشت ؛ اما از فراق مكه بي قرار بود و با بي تابي و سوز و گداز ، غمنامه ي اين جدايي را مي سرود . اين اشتياق وافر او را دوباره به مكه كشانيد و مجددا عازم مكه گرديد. در مسير خود با حاكم تركمن شام «تاج الملوك بؤري بن توغتكين» ملاقات كرد. وقتي در سال 1134 براي بار دوم به مكه رسيد، مناسبات دوستانه خود را با ابوالحسن علي بن حمزه بن وهّا س از سرگرفت ، به پيشنهاد او كار تحرير تفسير بسيار ارزشمند چهار جلدي كشّاف را آغاز كرد. تفسير قرآن او به نام «الكشاف عن حقائق غوامض التنزيل و عيون الاقاويل في وجوه التأويل» است كه اختصارا «كشّاف» ناميده مي شود. (تفسير كشّاف زمخشري ، علاوه بر آنكه مهمترين تفسير معتزلي است ، يكي از تفاسير گرانسنگ قرآني ، به خصوص از نظر ادبي و بلاغي است. ) استاد شهيد مرتضي مطهري درباره آن تفسير چنين نوشته اند : تفسير كشّاف يكي از پر آوازه ترين و متقن ترين تفاسير اهل سنت است. از نظر نكات ادبي ، بالخصوص نكات بلاغي ، در ميان همه تفاسير ممتاز است. گستردگي اطلاعات زمخشري و دقت و موشكافي او در مسائل كلامي و ... باعث شده است كه اين كتاب در ميان آثار تفسيري از جايگاه بلندي برخوردار باشد. اين تفسير در دنياي اسلام به سبب موضع گيريهاي اعتقادي و كلامي و بررسي جنبه هاي بلاغي قرآن كريم ، در فرهنگ قرآني و نگارش هاي تفسيري ، رنسانسي ايجاد كرد و عده زيادي در آن حيطه به پژوهش پرداختند. در دوران معاصر نيز تحقيقات وسيعي در ابعاد مختلف آن به عمل آمده و پژوهش هاي ارزشمندي انجام داده اند. تفسير كشّاف از آثار تفسيري قرن ششم هجري است كه مؤلف آن را در مدت دو سال و سه ماه و يا دو سال و چهار ماه در مكه مكرمه به پايان آورده است. نگارش اقيانوس مواّج كشّاف را كه فقط خواندن و فهميدن آن براي فهم عادي سالها طول مي كشد ، در دهه ي شصت تا هفتاد سالگي عمر در مدتي كه در فوق اشاره شده است به پايان برده است و به گفته ي خود وي اين كار ، جز آيتي از آيات بيت الله الحرام نيست.

گرچه گفته اند مدت نگارش كشّاف 6 سال بوده امّا اين گفته با صراحت سخن زمخشري تعارض دارد كه مي گويد :

« و وفق الله و فرغ منه في مقدار مدّه خلافه ابي بكر الصديق رضي الله عنه ، و كان يقدر تمامه في اكثر من ثلاثين سنه ، و ماهي الا آية من آيات هذا البيت المحرم و بركة افيضت علي من بركات هذا الحرم المعظم » .

بنابراين زمخشري تفسير «كشّاف» را در نيمروز دوشنبه بيست و سوم ربيع الاخر سال 528 ه. ق در كنار خانه اش ، واقع بر در مدرسه علامه ، روبروي كعبه معظمه به اتمام رسانده و بيش از نيم صفحه از سر سوز و التجا با بياني رسا براي بعد از مرگ خويش دعا كرده است. خداوند منان ، دعاي او را در حق خودش مستجاب گرداند.

زمخشري در كالبد شكافي تركيب نحوي و جمله بندي آيات ، براستي كم نظير و مفسران بزرگ اديب بعدي ، همچون آلوسي ،همواره نظر او را آورده و غالبا هم آن را پذيرفته اند.

اما در ميدان بلاغت و تفسير بلاغي قرآن كريم زمخشري تك سواري است كه كسي بر گرد او نمي رسد. آري كسي كه كتابي چون اساس البلاغه مي نويسد سكاندار و سررشته دارفن بلاغت است و به خوبي مي داند اعجاز بلاغي آيات قرآن ، اين معجزه ي جاويد را دريابد و با آن بيان رسا و سحرآميز آن را به رشته تحرير درآورد. معاصرانش اين كتاب را «مادر كليه تفاسير» ناميده اند.

تفسير كشاف همان طور كه خود زمخشري در مقدمه آن اشاره نموده است ، از همان ابتداي طرح اوليه آن ، يعني تفسير آغازين سوره ها و سخني در باب حقائق سوره بقره ، آن چنان تأثير گسترده و ژرفي بر جاي نهاد كه وقتي زمخشري به قصد مجاورت ، از خوارزم به مكه مكرمه باز مي گشت به هر جا كه مي گذاشت شيفتگان اين علم خواستار اقتباس مطالب آن مي شدند ، چنانكه شريف مكه در زمان غيبت زمخشري از حجاز ، با همه گرفتاريها ، براي دست يافتن به اين مقصود ، خود مي خواسته رهسپار خوارزم شود.

الفاظ و معاني بلنداي كشّاف چنان دلنشين بود كه مفسر بزرگي همچون طبرسي ، پس از تأليف تفسير«مجمع البيان» همين كه تفسير كشّاف به دستش رسيد آن را تلخيص كرد.

حتي تفسير«انوارالتنزيل» قاضي بيضاوي نيز جز در مسائل اعتقادي فشرده اي از كشّاف است. ابن خلكان (911/1283) در مورد كشّاف چنين نوشته است : اثري مانند اين كتاب تا آن زمان تأليف نشده است و سپس خصوصيات شيوايي آن را بيان مي كند. بنابراين زمخشري تنها كسي بود كه توان آنرا داشت كه از جمال زيباي قرآن كريم پرده برگيرد و سحر بلاغت آن را عرضه كند چرا كه او در بسياري از دانشهاي مربوط به تفسيرچيره دست بود به خصوص با ژرفكاوي هايي كه در لغت عرب داشت. اين نابغه علم و ادب ، چنان جامه زيبايي بر قامت تفسير كشّاف كشيد كه ديدگان عالمان را خيره ساخته و دل هاي مفسران را به آن وابسته كرده است.

زمخشري علاوه بر زبان مادريش ، به زبان فارسي كه زبان ادبي آن زمان و زبان عربي زبان علمي آن دوره بود ، تسلط كامل داشته است. حتي درباره تسلط او بر زبان عربي چنين روايت كرده اند : («او در زماني كه در عربستان زندگي مي كرد ، بر قله كوه احد صعود كرده و به بانگ بلند مي گفت : اي اعراب ! بياييد و زبان مادريتان را از من بياموزيد »). بيشتر آثار او به زبان عربي تحرير يافته است. صدها دانشمند و عالم براي شركت در مجالس درس او و شنيدن سخنانش با اشتياق به نزد او مي آمدند و براي ملاقات با او كوشش مي كردند.

ناگفته نماند در شكل گيري شخصيت زمخشري دانشمند معروف «ابومضر محمود بن جرير ضبّي» نقش مهمي داشت. «ابومضر» لقب فريد العصر داشت و در زمينه هاي مختلف علوم دانشمند بود ، به خصوص در زبان و ادب و علم طب سرآمد روزگار بود. وي در خوارزم شاگردان زيادي تربيت كرده است. اساتيد ديگر زمخشري عبارتند از : ابوالحسن علي بن مظفر نيشابوري در زبان و ادبيات عرب كه زمخشري تا آخر عمر با احترام از او ياد نموده است. شيخ الحياتي در فقه ، ركن الدين محمود الاصولي در علوم دين ، ابومنصور نصر حارثي و ابوسعيد شقاني در حديث كه اين دو بعدها شاگرد وي در تفسير شده اند. علاوه بر اينها اساتيدي چون ابوعلي كُر (در گورگانچ) ، ابن وهّاس (در مكه معظمه) ، ابن اشجري (در بغداد) ، الجواليكي (در دمشق) داشته است.

زمخشري شاگردان بسياري داشت ، از زمره شاگردانش روحانيون ، اهل ادب و زبان شناسان خوارزم ، ماوراءالنهر و خراسان نظير ابوالمؤيد الموافق بن احمد المكّي الاخطب خوارزمي (بهترين خاطب خوارزم) است. محود بن الحسن السيمسار ، محمد بن ابوالقاسم بايجوق البقالي ، ابو طاهر ساماني بن عبدالملك الفقيه ، عبدالرحيم بن عمرالترجماني (تركماني؟) و غيره بودند.

زمخشري در دربار سلجوقيان بزرگ و نوادگان خوارزمشاهيان بسيار محترم بود . اتسز خوارزمشاه چندين بار با او ملاقات داشته است. هنگامي كه زمخشري از زيارت خانه خدا به اورگنج بازگشته ، اتسز به ملاقات وي آمده است و با هم نماز شب خوانده اند.

زمخشري كتاب «مقدمه الادب» (لغت نامه) خود را به اتسز محمد خوارزمشاه تقديم كرده است.

زمخشري در مسائل گوناگون فرهنگ اسلامي از لغت و زبان و تفسير و حديث و شعر و ... براستي اقيانوس بيكراني است كه از مكانت عظيمي برخوردار است . در تحقيق و تأليف زبردست و سختكوش بود ، با وجود آنكه آثاري ارزشمند در زمينه هاي جغرافيايي ، تاريخ ، فلسفه ، فيزيك و علم كلام تأليف كرده ، بيشتر خلاقيت خود را صرف زبان و ادبيات نموده است ، چنانكه محققان معاصر وي ، او را به خاطر وسعت دانش و اطلاعات كم نظيري در فنون ادب و ادبيات عرب ستوده اند. چنانكه قفطي در كتاب «ابناءالروا ، ج3 ، ص 365» مي گويد :

«زمخشري – خداوند رحمتش كند – ضرب المثل علوم عرب و دانش نحو و لغت بود». ياقوت حموي نيز در كتاب «معجم الادباء ، ج19 ، ص126» در ستايش او نوشته است :

«او ، در تفسير ، نحو و ادبيات آگاهي هاي گسترده اي داشت و از جايگاه بلندي برخوردار بود و در دانش هاي بسياري زبردست بود».

شيخ احمد هروي ، يكي از حاشيه نگاران كشّاف ، در تبيين جايگاه اين چنين نوشته است : تفسير كشّاف از جايگاهي بلند و منزلتي عظيم برخوردار است. تفسيري همانند آن در ميان آثار پيشينيان و متأخران ديده نشده است.

ابن خلدون در كتاب «مقدمه تاريخ العبر» درباره ي تفسير نگاري چنين آورده است: گونه دوم تفسير به زبان باز مي گردد : مانند شناختن لغت و اعراب و بلاغت در اداي معني بر حسب مقاصد و اسلوب ها ... و بهترين تفسيرهايي كه مشتمل بر اين فن مي باشد كتاب كشّاف زمخشري است.

تاج الدين ابونصر عبدالوهاب سبكي چنين گفته است : مخالف و موافق بر آنند كه تفسير كشّاف دريايي است از علوم معقول و منقول .

اكثريت دانشمندان و مفسرين نامدار قرون گذشته و حاضر در نگارش تفاسير خود از جنبه هاي بلاغي و ادبي تفسير زمخشري بهره جسته اند. حتي علامه طباطبايي نيز ، در تبيين معاني آيات و توضيح واژه ها و ... به كشّاف مراجعه كرده است.

بارتولد خاورشناس مشهور روسي او را «دانشمند بزرگ با اهميت جهاني» ناميده است. اميرعليشيرنوايي شاعر بزرگ دنياي ترك كه از رجال دولتي سلطان حسين بايقرا بود ، در خصوص تأليف آثار به زبانهاي ملت هاي برادر (عرب ، فارس) از طرف زمخشري چنين گفته است : «ترك ها كه با فارس ها در شرايطي يكسان زندگي مي كردند از بزرگ و كوچك زبان آموختند. حتي شعراي تركمن اشعار گوناگوني به زبان فارسي سراييده ، متون ادبي منظوم و منثور خلق مي كردند.»عليشير نوايي زمخشري را استاد خود ناميد. كتاب «محبوب القلوب » نوايي به كتاب «اطواق الذهب » زمخشري شبيه است.

معرفي تفصيلي آثار زمخشري از حوصله ي اين مقاله خارج است . اما به چند مورد از كتابهايش به طور مختصر اشاره مي كنيم.

كتاب «اساس البلاغه » در واقع فرهنگ عربي است ، معني كلمات عربي و محل استعمال آنها به طور مفصل بررسي شده است. كتاب «الجبل والامكنه و المياه» مشتمل بر 28 باب است. تمام اين كتاب به ترتيب حروف الفباء تأليف شده است. كتاب «المستقصي في امثال العرب» شامل 3461 چيستان و ضرب المثل است.

محمود جان عاقلوف آن ضرب المثل ها و چيستان ها را در مجله ي «فن و تورموش» ، شماره 11 ، سال 1975 چاپ نمود به عنوان مثال : «يامانا ياناشسانگ قره سي يوقار» (اگر به مرد بد نزديك شوي سياه خواهي شد.) ، «يخشي ايشلار بيلان تانالماسنگ ، شان و شهرتينگ اوزاقه گيتمز» (اگر با كارهاي نيك شناخته نشوي ، شهرت تو پايدار نيست) ، «پس كيشي اوزونينگ اوغوز نسليديگيني مغتانار» (نامرد لاف مي زند كه او از نسل اوغوز است). كتاب «ديوان زمخشري» شامل 9 باب است (در مدح پروردگار ، مدح علم و دانش ، مدح دلبران ، اشعار اندوهگين ، اشعار عاشقانه ، اشعار پند و نصيحت ، كلمات قصار ، غزلها ، اشعار درباره زندگي مصيبت بار مردم ) سروده شده است . كتاب ديگرش «اطواق الذهب» كه مضمونش پند و نصيحت است كه برخي دانشمندان ازبك و تركمن راجع به اين اثر مقاله هاي علمي نوشته اند. كتاب ديگرش با نام «المفصل» تدوين شده است. اين اثر به عنوان يكي از بهترين كتاب هاي علم نجوم بين اهل لغت و اصحاب قلم مشهور شده است و زمخشري اين اثر را تلخيص نموده و «انموذج» نام نهاده است.

و همچنين يك كتاب دو جلدي لغت شناسي مسمي به «الفائق في غريب الحديث» تأليف نموده است. يكي ديگر از تأليفات مهم وي «مقدمه الادب» نام دارد و اين كتاب به شكل فرهنگ تنظيم شده است. اين اثر شامل 5 بخش مي باشد.

در اين كتاب كلمات عربي و فارسي و تركي مقايسه مي شوند و بين آنها كلمات جغتايي و مغولي ديده مي شود. في المثل در مقدمه كتاب «مقدمه الادب» كلماتي مانند:

«آي تغاگون» (ماه و خورشيد) در زبان تركمني امروز به شكل «آي بيلن گون» يا كلمه ي «يتيگن» به تركمني امروز «يديگن» (ستاره ي دب) و ... استعمال مي شوند. مقدمه الادب به طور كلي يكي فرهنگنامه هاي ارزشمندي است كه حدود 70 سال بعد از فرهنگ محمود كاشغري تاليف يافته است. اول اسمها و بعد حروف اضافه و تصريف اسمها و افعال به رعايت ترتيب الفبايي نوشته شده است. تحقيقات كاشغري مربوط به اوغوزهاي داخلي بوده و اما اين كتاب مربوط به اغوزهاي بيروني است. تنظيم به اين شكل و ماهيت ، سوابق فرهنگ نويسي او را تأييد مي نمايد. جمع كلمات ، ضرب المثل هاي عاميانه و مقايسه ي آنها در زبانهاي عربي ، فارسي ، تركي و مغولي جديت فراواني مي طلبد. در قرون وسطي عالمان كمابيش زبان هاي عربي و فارسي و تركي را مقايسه مي كردند و امتياز زمخشري اينست كه زبان مغولي را هم اضافه نمود. ممكن است اين دانشمند گرانقدر فهميده باشد ، كه زبان مغولي در اصل با زبان هاي تركي در يك گروه و سيستم ، يعني در گروه آلتاي قراردارد. بايد اضافه كنيم كه بر خلاف نظر برخي از نويسندگان كه مقايسه ي تاريخي زبان ها در علم زبان شناسي را به اروپاي غربي نسبت مي دهند ، بايد مكان پيدايش اوصول مقايسه ي تاريخي زبان ها را در دنياي شرق جستجو كرد و زمان آغاز آن را هم به زمان محمود كاشغري و زمخشري نسبت داد. در فرهنگ مقدمه الادب به اصطلاحات زراعتي و نجومي نيز بر مي خوريم . در اينجا چند نمونه از آن را به عنوان مثال مي آوريم.

گون ته گه له گي (قرص خورشيد) ؛ يلديز(ستاره) ؛ گوك (آسمان) ؛ گؤزيتيم (افق) ؛ يتيكن (يدي + اوق+گن) – ستاره دب. يديگنيم يدي يلديز ، يدي قونار ، يدي گوچر ، ساناسانگ ثوابي بار (دب من هفت ستاره است ، هفت بار مي نشيند ، هفت بار نقل مكان مي كند ، اگر بشماري خيلي زياد است) ؛ اولكريلديز (ستاره ي ثريا) ؛ يوقاردا اولكر اوغلان ، تلپه گين سيلكر اوغلان (در آسمان ستاره ي ثريا است ، اي پسر! كلاه خود را تكان مي دهد ، اي پسر! ) و ... نمونه هاي از اصطلاحات زراعتي :

آرپا (جو) ؛ بوغداي (گندم) ؛ بوغداي رنگ (گندمگون) ؛ تگيرمن (آسياب) ؛ كركي (تيشه) ؛ ايمش (ميوه) ؛ يومشاق ير (زمين نرم) ؛ كسك (كلوخ) ، كورك (پارو) ؛ اوراق (داس) ؛ قويي (چاه) ؛ سوغان (پياز) ؛ توپراق (خاك) ؛ سامان (كاه) ؛ و ...

مطالعه دقيق آثار گرانقدر زمخشري و ترجمه آنها به زبان هاي زنده دنيا به پيشرفت دانش بشري كمك شاياني خواهد كرد. هم چنين آثار او براي محققين در زمينه هاي مختلف خصوصا جهت تحقيق تاريخ لغت شناسي منابع معتبري است. بنابر اطلاعات موجود زمخشري بيش از 150 اثر تأ ليف نموده كه 120 اثر از آنها به زمان ما رسيده است. بيشتر اين آثار ، مربوط به ادبيات ، دستورزبان و لغت شناسي بوده است.زمخشري علاوه بر خلق آثار ارزشمند در رشته هاي گوناگون كه او را به قله هاي رفيع علم و دانش رسانيد ، هنرمند و خطاطي گشت كه روي صفحه كاغذ سفيد را مثل پارچه ي گلدوزي شده پرنقش و نگار مي آراست ، چنانكه در شهر بخارا كه مركز تمدن و فرهنگ آن دوره بود از راه خطاطي امرار معاش مي كرد. وي يكي از خطاطان متبحر و يكي از خردمندان بزرگ مسلمان و از مفاخر مشترك ايران و تركمنستان است. چنانكه جهت تحكيم دوستي اين دو كشور و شناساندن شخصيت هاي مشترك با حمايت مسئولان دو كشور و همراهي اهل دانش ، كنفرانس بين المللي «جارالله زمخشري» در عشق آباد تركمنستان به تاريخ 19- 18 دي ماه 1382 برگزار شد. منبع اصلي ما نيز، مقالات ارائه شده در اين كنفرانس است.

در منابع آمده است كه زمخشري در ابتدا به طريق اعتزال گرويد ، ولي در اواخر عمرش از اين طريق روي گردان شد. (كاكاجان بايرامف : عالم بزرگي كه در زمخشر به دنيا آمد) زمخشري اين دانشمند بزرگ در سال 1144 ميلادي / 538 ه در 70 سالگي در خوارزم دارفاني را وداع گفت. او را در گورگانچ (اورگنج) به خاك سپرده اند. در نزديكي شهر- قلعه زمخشر(ايزميق شير) واقع در شرق داش اوغوز نيز مزار او زيارتگاه عموم ساكنين قسمت سفلاي رودخانه جيحون و مورد احترام آنهاست. عرب شناس تركمن «ايلمحمدوف» بر اساس كتاب ابن خلكان «وفيات الاعيان» مي نويسد : زمخشري وصيت كرده است كه بعد از مرگش اين سطرها را بر سنگ مزارش بنويسند :‌

«اي كه در شب تاريك با ل مگس را كاملا مي بيني ،

 اي رب من ! گناهان اين بنده عاصي خود را عفو كن ! » .

 

 

 

 

 

عبدالقاهر جرجاني

عبدالقاهر جرجانی . ابن عبد الرحمان شافعی اشعری . ادیب ، نحوی و لغوی است . از پیشوایان نحو و عربیت است . وی علم معانی و بیان را بنیان گذارد و تألیفات بسیار دارد از جمله : اسرار البلاغة در معانی و بیان . اعجاز القرآن (صغیر). اعجاز القرآن (کبیر).التلخیص در علم معانی . الجمل . دلائل الاعجاز. شرح الفاتحة. العروض . العمدة فی الصرف . العوامل المائة المفتاح فی شرح الصحاح . و المقصد. وی اشعاری نیز سروده است و به سال 471 هَ . ق . به جرجان درگذشت . (از الاعلام زرکلی ) (از روضات الجنات ص 443) (از ریحانة الادب  .
عبدالقاهر جرجاني - اسرار البلاغه - علم بيان - نقد - صور خيال - جرجاني     

برگرفته از: دانشنامه ي زبان و ادب فارسي 

عنوان كتابي در علم بيان، به زبان عربي از "عبدالقاهر جرجاني"، نحوي برجسته، علمِ علوم بلاغي و اديب عربي زبان ايراني تبار،در (سده پنجم ق). جرجاني اين اثر را بعد از "دلائل العجاز"، كه در معاني و بلاغت قرآن است، تأليف كرده و انگيزه اش نقد "فساد ملكه انشاء در بين معاصران و انصراف كاتبان و منشيان از معاني به الفاظ" بوده است. بحث عمده ی جرجاني در كتاب اسرارالبلاغه درباره ی چگونگي ارتباط "لفظ" و "معني" است. وي برخلاف گروهي از متقدمان، كه در كلام برتري را گاهي به لفظ و زماني به معني مي دادند،نه لفظ و نه معني ،هيچ يك را به تنهايي وجه مسلط نمي داند و معتقد است كه بلاغت كلام را ارتباط مناسب بين لفظ و معني، در نهايت، تبعيت لفظ از معني مي آفريند.

    مباحث اصلي اسرارالبلاغه شامل جناس، تشبيه، استعاره، تمثيل، مجاز و سرقات ادبي است؛ مؤلف از ديگر موضوع هاي ادبي ،كلامي، منطقي و روان شناختي نيز براي توضيح مباحث اصلي بهره گرفته است. اين كتاب در فصل بندي از ساختار دقيقي تبعيت نمي كند. عناوين به طور مجزا و نيز گاهي با "فصل" و "گفتار" مشخص شده اند،بدون آنكه وجه تمايزي با هم داشته باشند. مباحث به شيوه سقراطي و به صورت سؤال و جواب مطرح شده است. مؤلف، پس از طرح سؤالي در موضوعي خاص، آراء مختلف را آورده و در پايان نظر خود را، كه در واقع پاسخ سؤالِ طرح شده است، بيان مي كند.

هر مبحث مستند به اقوال و اشعار بزرگان و شاعران بنامِ عربي است. كتاب با مقدمه اي كوتاه درباره ی سخن آغاز مي شود و نويسنده بحث را با جناس و تقسيم بندي آن به اجناس مطلوب و نامطلوب ادامه مي دهد. بهترين نمونه هاي جناس در اين كتاب از گفته هاي پيامبر (ص)، جاحظ و شاعران بنام عرب است.

از مباحث عمده ی اسرارالبلاغه، استعاره، درجات آن و تفاوت هاي آن با تشبيه و تمثيل است. در اين كتاب، به طور عمده به سودمند و ناسودمند تقسيم مي شود. به گفته ابوديب "طبقه بندي استعاره جرجاني "،برخي از منتقدان معاصر معتقدند كه جرجاني در طبقه بندي استعاره متاثر از ارسطو ست، اما ابوديب خود، با بررسي طبقه بندي جرجاني و نشان دادن ويژگي هاي بنيادي آن، از سويي اهميت اين طبقه بندي را در كل نظريه ی صناعات شعري او باز مي نمايد، از سوي ديگر با سنجش طبقه بندي جرجاني و مشابهت هاي آن با طبقه بندي هايي كه در قرن (بيستم م) به دست منتقدان اروپايي صورت گرفته نتيجه مي گيرد كه طبقه بندي ارسطو، در واقع، براساس تنها يكي از انواي استعاره، يعني نوعي كه مبني بر رابطه ی تمثيل است و به مثابه ی نوعي از انواع مجاز بر نسب نوع – جنس – نوع است صورت گرفته، در حالي كه طبقه بندي استعاره جرجاني بر مختصه غالب استوار است. در اين نوع طبقه بندي رابطه تشابه بيش از هر رابطه ديگر در استعاره اهميت دارد. مؤلف در مبحث تشبيه به تفضيل از مشخصه هاي حسي و عقلي، متعدد و مركب، تخييلي و تعليلي سخن گفته است. جرجاني، در اين كتاب، به صور خيال در شعر به طور عميق پرداخته و درباره ی طبيعت و نقشِ مجاز و تقسيم بندي هاي آن به اشكال مختلف توضيح داده است. وي در مجاز به طور عمده به دو نوع تقسيم بندي عقلي و لغوي قائل است.

سرقات ادبي از ديگر موضوع هاي اسرار البلاغه است؛ حاصل نظر مؤلف اين است كه دو نويسنده يا شاعر بايد يا به اجمال در غرض متفق باشند يا در وجه دلالت بر آن غرض اتفاق داشته باشند.

اسرار البلاغه نخستين كتاب مدون در علم بيان است كه شاهكارهايي چون "مطول تفتازاني" را در پرتو تأثير خود قرار داده و تفتازاني خود به اقتباس از اين اثر تصريح كرده است. "سكاكي" نيز در اثر خود، مفتاح العلوم، متأثر از اين كتاب بوده است. از سوي ديگر، به گفته ابوديب، زبان شناسان بنام، از جمله فردينان دو سوسور ( 1857 – 1913 م )، از نظريه ی جرجاني در مورد ارتباط لفظ با معني بهره برده اند. اسرارالبلاغه در سال (1954 م) به كوشش "ريتر" و در سال (1398 ق.) به كوشش "سيد محمد رشيد رضا" در "بيروت" به چاپ رسيد؛ جليل تجليل در سال (1361 ش) اين كتاب را به فارسي برگرداند.

رساله‏«شافیه‏»نوشته شیخ عبد القاهر جرجانی(متوفای 471)است.جرجانی پایه گذارعلوم بلاغت،به صورت علم مدون می‏باشد.این شخصیت‏بزرگ جهان علم وادب،سه نوشته ارجمند-در این زمینه-برای همیشه به یادگار گذارده است:اسرارالبلاغة،دلایل الاعجاز و آخرین آن‏ها رساله‏«شافیه‏»است.رساله شافیه خلاصه وچکیده مباحث دو کتاب پیش را-که به مثابه مقدمه برای وصول به اعجاز می‏باشدبه گونه‏ای موجز و فشرده عرضه کرده است.وی خدمتی شایسته به عالم ادب در راه‏رسیدن به اعجاز قرآن انجام داده است.

نام کتاب: شرح العوامل فی النحو

مؤلف: عبد القاهر جرجانی

توضیحات: در گذشته و حال جزو کتابهای درسی حوزه‏های بود و در اولین سال تحصیلی در حوزه تدریس می‏شود.

شمس الدين محمد (828)قمري اديب ومتكلم ايراني پسر سيد شريف جرجاني مترجم رساله هاي صغرا وكبري پدرش از عربي ومولف شرح ارشاد تفتآزاني

 

             1-  خــــــــــواص ســــــــــــــیر

سیر قوه  باء را تقویت می کند،ادرار  را زیاد نموده و عروق شعریه را باز می کند و همین موضوع سبب می شود که فشار خون پایین بیاید.  سیر بهترین درمان  نسیان وفراموشی است،خوردن سیــــــر کدورت ذهن را از بین می برد .  میکروبهای  وبا  و گریپ و عده ی زیادی از میکروبها را نابــــود    

می سازد .  سیر بهترین مقوی پیاز مغز بوده،روی غدد مغز تاثیر  نیکو دارد . سیر دارای ویتامینهای

ث،ب  بوده و خوردن ان برای  بیماران رماتیسم و نقرس مفید است و بوی آن را معمولا" با خـوردن

سبزیهای سبز می توان از بین برد . 

سیر اثر نیکویی در ضدعفونی کردن معده دارد،ولی نباید در خوردن آن افراط کرد  اگر با غذا همــه روزه یک پر سیر میل نمایید بوی آن شما را آزار نمی دهد و همیشه سالم خواهید بود .             

                                         2-  خــــــــــــواص کنجـــــــــــــد

کنجد زیاد کننده زور و عامل طول عمر است. غذایی که بر هر دارویی ترجیح دارد،کنجد است که تقریبا" بیشتر مواد مورد نیاز سا ختمانی بدنی را دارد . لذا یک غذای قیمتی و پر ارزش برای انسان

متمدن است . دارای خواص گوشت است ولی ضرر آن را ندارد . قوت،جوانی وتعادل زندگی و صحت را به انسان می بخشد . کنجد برای زن،مرد،کوچک و بزرگ برای ادامه ی حیات و طول عمر مفید است.

اثر آن در تعویض سلولهای کهنه ی بدن،بسیار سریع است و در تسهیل فکر عمل آن قابل تحسین است

و در رفع آلامی مانند :سرطان،سل و کم خونی کم نظیر می باشد .

در زندگانی جدید که فکر بشر بیش از سایر اعضای بدن او به کار می رود،کنجد از نان واجب تر است

                    3-   خــــــــــــــواص جـــعفـــــــــــري

جعفري سرشاراز ويتامين   آ   ومخصوصا" ويتامين   ث، داراي آهن ،آهک وفسفر است .

خاصيت هاي آن : مقوي ، اشتها آور، محلل، براي سينه مفيد است تخم جعفري داراي  آپيول

است که آپيول ماده ي پر قوتي است که تب براست  و نيز خون را ضدعفوني ومجاري روده ها

راضدعفوني مي کند و از ابتلاي بددن به سرطان جلوگيري مي کند ، از اين رو بايد جعفري را جزء غذاي روزانه اشخاص کم خون و يا بچه هايي که دير رشد مي کنند  وارد کرد .

اگر چشم شما درد مي کند و يا ورم چرکي کرده ضماد برگهاي جعفري را روي آن بگذاريد دردو ورم آن را برطرف مي کند . برگ جعفري را بکوبند ودر عرق بخيسانند و بر گونه بگذارند در مورد  آنژين مفيد است و معمولا"اين گونه ضماد را بايد چند بار تجديد کرد.

                4-   خــــــــــــواص ریحـــــــــــــان

ریحان همان است که در سبزی خوردن معروف است تخم وبرگ ریحان مقوی روده ومقوی قلب می باشد . مرض داءالفیل یک مرضی است که ساقهای پا ضخیم و باددار

می شود که ساق پا به ضخامت پای فیل می شود به این می گویند : (داءالفیل) لذا ریحان را بکوبند بر ساق پا بمالند مرض برطرف می شود ، البته بعد از ترک قند چای و شکر وپاک کردن معده از اخلاط فاسده.             

               5-   خــــــــــــــواص جـــــــــــــــــو

نان و غذاهایی که با جو پخته شوند دارای مقدار زیادی ویتامینهای   ب  هستند ودر تقویت  میکروبهای مفید روده ها موثر می باشند واز این جهت است که دهاتیها یی 

که نان جو می خورند دیر پیر می شوند  و موی سرشان نمی ریزد. جو سبوس آن

یکی از بهترین درمان کلسترل می باشند .

اگر خوردن نان جو را مخالف شان خود می دانید دلخور نباشید ، سوپ سبوس جو  واشکنه ی آن نیز همین فواید را دارند.  با غذای خود  گاهگاهی سوپ یا اشکنه آن

یا دم کرده ی سبوس جو را میل کنید تمام منافعی را که شمردیم عاید شما خواهد شد

                                     6-   خـــــــــــواص سـیاهـدانـــــــــــه            

سیاهدانه گرم و خشک است در درجه دوم اگر سیاهدانه کوبیده با صابون بر صورت بمالند جــــــــــلای

صورت دهد،گلف را ببرد،بوی سیاهدانه بهق و برص و زکام و درد دندان را مفید است . 

سیاه دانه دوای همه ی دردها است و خاصیّتش تا هفت سال باقی می ماند بعدا" فاسد می شود و نیــــــــز

زیاد کننده شیر مادران می باشد. نیز سیاه دانه تریاق سموم بارده است،یعنی دفع سم بارده از بدن می کند

و مداومت آن هر صبح با روغن زیتون برای سرخ کردن صورت و تصفیه خون نافع است،اما بـــــرای مردم امروز که ماده مرض عموم از حرارت است خوردن سیاه دانه با روغن زیتون ضرر دارد .

                                    7-   خــــــــــــــــواص تـــــــــــــــــره

تره تیزک و انواع دیگر آن که بولاغ  اوتی و شاهی نامیده می شوند،دارای ید،آهن وفسفر می باشند و مقادیر زیادی ویتامین   ث  دارند،این گیاه برعکس توت فرنگی مهیج می باشند و این خاصیت نیـــــز  مربوط  به  ید می باشد،زیرا این گیاه ها ترشح سیب آدم را کمی زیاد می کنند واز این رو  مهیــــــــج

می باشند،به علت داشتن ویتامین  ث  در بیماری قند و امراض جلدی فوق العاده مفید می باشند تره تیز

همین خاصیت را دارد و خوردن آن از ابتلا به بیماری قند جلو گیری می کند .  انواع تره تیزک و تره

فشار خون را پایین می آورند و خوردن آنها برای درمان کلیه عفونتها مفید است.  

 8  8-  خــــــــــــواص اسفنــــــــــاج                     

اسفناج سرشار از ویتامینهای    آ،ب،ث   می باشد اگر در ماههـــــــــــــای اردیبهشت و آبان این سبزی چیده شود ویتامین  ث  آن خیلی زیاد اســت  و هضم آن آسان است .  اسفناج دارای مقدار زیادی آهن است و صد گـــــرم

اسفناج چهل تا پنجاه میلی گرم آهن ،آهک،فسفر،منیزیم و پتاسیم دارا است

کلروفیلی که در اسفناج است عضلات روده ها را تحریک کـــــــــــــرده و سلولزهای آن تخلیه ی مدفوعات را آسان می کند . اسفناج  جاروی حقیقی

مجاری دستگاه گوارش است که به خوبی آن مجاری را پاک می کند .

نیز اسفناج برای کسانی که کبد حساس و ناراحتی دارند ،مبتلا به رماتیسم 

می باشند ، سنگ کلیه و مثانه ویا ورم روده دارند منع شده است.      

             9-  خـــــــــــــواص نعنـــــــــــاع                                                                             

نعناع ،دوست باوفای کبد است، ترشی صفرا را رقیق می کند و کلسترل خون را 

پایین می آورد و به همین جهت پیری را به تاخیر می اندازد برای این منظور یعنی

سیال کردن صفرا بهتر آن استکه قبل از غذا خورده شود . یک فنجان دم کرده ی نعناع، بعد از غذا هضم را آسان و اختلالات معده ای را بر طرف می کند .نعناع به علت داشتن اسانس و عطر مخصوص ، میکروب کش قوی است مخصوصا" سرما

خوردگی را درمان می کند ودر بیماریهای حصبه و کولی باسیلوزکه یک نوع بیماری  معده است بسیار نافع بوده و به طور قطع از مرض جلوگیری می کند نیز معالج امراض پوستی مخصوصا" اگزما وخارشهای جلدی می باشد و ضماد آن برای سوختگی و برطرف کردن سرخی وخارش پوست نافع است.              

       1010-        خـــــــــواص گــــــــــل خطـــــــــــمی

  گل خطمي را سابقا" که مانند امروز مواد ضد عفوني مصنوعي فراوان نبود، پزشکان براي

ضدعفوني زخمها از گل خطمي استفاده مي کردند، ساير گلها نيز فوايدي نظير آن داشتند.

تنقيه گل خطمي معده را ضد عفوني کرده و زخمهاي آن را التيام مي دهد . براي شستشوي

زخمها سابقا" از مطبوخ گل خطمي استفاده مي شد و هنوز هم براي زرد زخم معمول است

و هيچ يک از داروهاي گران قيمت امروز جاي آ نرا نگرفته است .     

          11-  خــــــــــواص مغز تخم کــــــــــــدو

مغز تخم کدو طبیعتش در درجه ی دوم سرد  و در درجه ی اول  تر می باشد  برای

حرقه بول و لاغری گرده ( کلیه ) و قرحه (زخم) مثانه و خشونت سینه و نزف الدم

(خون سینه) که سل گویند و تبهای حاره و تشنگی و قرحه ی معاء (زخم روده) مفید

است .  روغن تخم کدو برای رفع بی خوابی و یبوست دماغ و صفرایی (درد معده)

و سل و تبهای حاره بیعدیل است ، اگر تخم کدو  و بدلش مغز تخم هندوانه می باشد .       

          12-   خـــــــــــــــــــــواص انـــــــــــــــــــــــار

     آب انار شيرين در شيشه ريز و بگذار   

                                            در آفتاب گرمش تا با قوام آيـــــــــــــد

     مي کش به ميل آنگه در چشم خود که بي شک 

                                                خارش بر دزديده نور بصر قـــــــــــــرايـــــــــد

يعني آب انار شيرين را در فصل گرمي هوا بريزدر شيشه و تقريبا"  يک ماه  يا بيشتر بگذارد

در آفتاب  که آب انار به قوام آيد بعد از پاک کردن معده از خلاط فاسد از آب انار نامبرده با ميل در چشم بکشيد ، خارش چشم را برطرف مي کند و نور چشم را زياد مي کند .

هر قدر آب انار نامبرده کهنه تر باشد بهتر و خاصيت  آن زيادتر است .آب انار اندرون آدميزاد را پاک مي کند.  

           13-   خـــــــــــــــــــواص انگــــــــــــــــــــور

انگور پي را محکم مي کند، درد را برطرف و روح را با نشاط مي سازد حضرت رو به سوي خداوند از غم واندوه شکايت کرد ، دستور رسيد که انگور بخور .  انگور سه عمل مفيد و موثر در مجازدارد: مسهل و ملين معده است ، پاک کننده خون و ومغذي بدن است ، آب انگور

قوا را تجديد مي کند ، دوران خون را تحريک مي کند و ترشيدگيهاي معده را برطرف

مي سازد . در بيماري کبد و کليه سودمند است و انواع تبهاي مختلف  را مداوا مي کند .

در مرض سوء هاضمه و نقرس و امراض قلب و صفرا مفيد است . از شدّت و حدت سل و

سرطان و آزار  آنها مي کاهد و داراي ويتامين   آ، ب، ث، مي باشد.       

               14-   خـــــــــــواص  ميـــــــــــــــوه بــــــــــــه                                                                                                                                                                                                                                                                

امام باقر فرمو دند : ميوه به غبار اندوه را  از خاطر محو کند آنچنان که انگشتان شما چکه هاي عرق را از پيشاني شما

 مي سترد .

ميوه به جلادهنده قلبها است.  دهان شما را پر از گوشت و قلب شما را لبريز از شهامت وچشمــان شمــا را مــالامــال از

مناعت خواهد ساخت.  و نيز براي قلبهاي ضعيف داروئي مانند به کم است .

به،به قلب قوت بخشد و ترس را از دلها بزدايد،اعصاب را خوانا سازد . شربت به نيز دل را قوت دهد و معده را قـوي

گرداند واشتهاي طعام مي آورد وطبع را مي بندد. 

         15-    خـــــــــــــــــــــوا ص پرتغـــــــــــــــال

پرتغال شاه ميوه زمستان است پرتغال سرشاراز ويتامينهاي   ب، ث و داراي آهن ، آهک ،

کلسيم ، فسفر، منيزيم ، پتاسيم ، سديم ، مس است . ويتامين   آ   درپرتغال ناپديد است ،ولي

در اين ميوه کاروتن وجود دارد و چنانچه مي دانيد کاروتن ماده اي زرد رنگ است که البته

آن را در هويج کشف کرده اند و بعضي از ميوه هاي ديگر هم اين ماده را دارند .  اين ماده

پر از ويتاميني است که وقتي خورده شود با عصير کبد مخلوط شده  و درکبد ويتامين   آ  مي

سازد و به خون مي فرستد پرتغال داراي اسيدهاي مختلفي است که مهمترين آنها اسيد ماليک ،

اسيد تارتريک مخصوصا" اسيد نيتريک مي باشد ولي اسيد سيتريک در پرتغال خيلي کم است . 

 116-          خـــــــواص خـــــــــربـــــــــــــــزه

امیر المومنین (ع)در مورد خربزه چنین فرمودند : خربزه در نفس خود  دارای ده شخصیت است که هر ده تای آن حیاتی و غریزی است : 1-طعام است  یعنی خوردنی است . 2- شراب است یعنی نوشیدنی است .3- ریحان است زیرا معطر است . 4- حلوا است ، زیرا شیرین است .5- همچون گیاه اشنان مفید است .6- همچون خطمی در تصفیه روده ها موثر است .7- سبزیست زیرا  خواص سبزی درآن است .

8- نان خورش مردم است .9- به جای دوا قوی باه را می افزاید و مثانه را می شوید و ادرار را به جریان می اندازد . 10- در خربزه هیچ درد و بیماری نیست.

       17-    خــــــــــــــــواص خـــــــــــرمـــــــــــــــا

در خرما فوايد زيادي است ، بدن راگرم و فعال مي سازد زمين تن را حاصلخيز مي کند و مولد خون غليظ مي باشد ، در التهابات روده ومعده سودمند وبراي درمان سرفه ي خشک و التهابات ريوي وتهيجات مجاري ادرار مفيد است . خرما کثيرالغذا وداراي ويتامينهاي    ب، ث، و قند وسلولز و مواد آلبومينوئيدي  و املاح معدني است و به علت داشتن منيزيم ضد سرطان است .

خرما يکي از بهترين ميوه هاي  مناطق گرمسير است که خوردن آن سوء هاضمه را از بين

برده ودر عين حال غذايي مقوي مي باشد  که براي تغذيه ي اطفال بسيار مفيد است ولي خرما

را نبايد زياد خورد .  نيز خوردن خرما با ماست بسيار مفيد و مغذي است و بهترين غذا براي

افراد کم خون خرما است .

      18-    خــــــــــــــــــــــــــــواص سیـــــــــــــــب

سيب يکي از بهترين ميوه هاي معجزه گر است ، زيرا خاصيت پاک کردن سم وقدرت غذايي

دارد . سيب به علت داشتن مواد قليايي اسيد اوريک را حل مي کندو ترشحات غدد بزاق و معده

را مساعد و متعادل مي سازد . براي معالجه ي مرض چاقي نيکوست و همچنين براي بيماريهاي کبدي ،معده اي ،مجاري ، ادرار و سينه درد موثر مي باشد .

به علت داشتن فسفر اعصاب و مغز را تقويت مي کند براي امراض حصبه اي ،اسهالي و اسهال خوني وامعاء ( ورم امعاء ) بسيار نافع است . اسهال را به خوبي معالجه مي کند و از

طرفي مانع سوء هاضمه شده و به اين ترتيب معده را منظم مي کند .

سيب براي  مبتلايان به امراض مفاصل زياد تجويز مي شود ،سنگهاي کليه را دفع مي نمايد.

       19-    خـــــــــــــــــــــــــــــوا ص گلا بـــــــــــي

خوردن گلابي صورت را نيکو و  دل را و آرامش مي بخشد و نيز موجب نيروي قلب  وپاکي

دل است .  گويند گلابي  مفرح و مقوي قلب است و دماغ و فرح بخش است روح و اعضاء

دروني را  ( مانند کليه و مثانه ) منظم مي کند گلابي مدروملين است ، درد مثانه را تخفيف 

مي دهد . تانن و املاح معدني پتاسيم که در گلابي موجود است .

اسيد اوريک را به هر اندازه که زياد باشد حل مي کند به همين جهت براي کساني که مبتلا به

رماتيسم و نقرس ودرد مفاصل هستند بسيار مفيد مي باشد و کساني که مبتلا به فشار خون هستند اگر به طور مرتب گلابي بخورند خون آنها تصفيه شده و نتايج گرانبهايي خواهند برد

پو ست گلابي داراي ويتامين بيشتري است وبايد آنها با پوست خورد                              

     20-    خــــــــــــــــــــــــوا ص نارنـــــــــــــــــــــج

نارنج يکي ديگر از مرکبا ت بسيار نافع است که در طب مصرف زياد دارد ، برگش داراي

بويي پسنديده است  و عطري مطبوع دارد ، طعم آن کمي تلخ است دم کرده برگ آن داراي اثر

محلل بوده و تشنج را از بين مي برد .  بهار نارنج داراي عطري خوشبو و طعمي نيکو است ،

ضد تشنج بوده  و درمان سکسکه است آب مقطر آن براي معطر کردن شربتها در داروخانه ها

زياد به کار مي رود .

آب مقطر بهار نارنج اعصاب را تقويت مي کند و درمان بي خوابي است . پوست نارنج داراي

مصارف طبي است و خلال پوست آن در بعضي غذاها مصرف دارد . آب نارنج داراي ويتامينهاي   ث ، ب ، د ، بوده و خواص آبليمو را دارد.

    21-    خـــــــــــــــــــــــوا ص هـــــــــــــــــــــــويج

هويج سرشار از ويتامين  آ ، ب ، د ، ث ، ب ، ا ست داراي  آهن ، منگنز وچند فلزحياتي ديگر است.  و داراي قندي ا ست که براي مبتلايان به مرض قند ضرري ندارد و مقوي 

است .

خوردن آن پوست را نرم و لطيف و قشنگ مي کند و براي دردهاي معده و پا يين آ وردن

تب مسکن خوبي مي باشد و نيز جوشانده ي هويج و پياز که به آن آبليمو زده باشند عامل

موثري براي درمان امراض عصبي است.

به علت داشتن ويتامينهاي  آ، ب، د، تاثير نيکويي در رشد دارد و براي کم خوني و کمبود

ويتامين زياد توصيه شده است امراض کبدي و صفرايي و کليوي را درمان مي کند و همچنين

در رفع قولنج و بيماري آپاند يس نيز موثر مي باشد .                             

     22-    خـــــــــــــــــــــــــوا ص انجيــــــــــــــــــــــر

انجير لذت کاهست ،هم خوشي دراطعام ، هم صحت در بدن است ، هم انبساط تن ، در معالجه

کبد و تصفيه خون مفيد است ودر مورد سل و سرطان بسيار مفيد است .  عربها بيماري سفليس

را با خوردن انجير و بادام و امساک از چيزهاي ديگر معالجه ميگردد . 

انجير گرم و تر و براي درد سينه  و سرفه و بيماري مبرد نافع است .  ولي افراط آن براي چشم و معده مضّر است و مصلح آن کرفس است .  انجير سرشار از ويتامينهاي   آ ، ب، ث،

و داراي مواد چربي  ازيته ، قند ، آهن ، کلسيم مي باشد ، اگر در شير بجوشانند ، جوشا نده اي

است که غرغره ي  آن براي تورم لثه هاي  دندان سودمند است .

 خواص معجزه آساي سيب
سيب، يکي از سلامت بخش‌ترين خوراکي‌هاي اطراف ما محسوب مي‌شود. از زمان‌هاي گذشته مردم جهان علاقه‌ي فراواني به ميوه‌ها داشتند. طبق نظر مورخان، منشاء اصلي سيب مناطق سردسير شمال اروپا بوده و از آنجا اين ميوه‌ي با ارزش و مفيد به نقاط ديگر جهان منتقل شده است.
سيب يکي از ميوه‌هايي است که قبل از ديگر ميوه‌ها شناخته شد. تمدن انسان از دير باز با سيب پيوند خورده است. سيب نشانه‌ي عشق و باروري، دوستي، زيبايي، خوش‌بختي، تندرستي، دانايي، خوشي، نيرومندي و ... مي‌باشد. سيب داراي انواع بسيار متفاوتي است.
افرادي که به طور منظم سيب مي‌خورند، ميزان تندرستي خود را افزايش مي‌دهند و علاوه بر آن از بروز بيماري‌هاي متعددي که به‌دليل کمبود عناصر حياتي پيش مي‌آيد جلوگيري مي‌نمايند.
همه‌ي سيب‌ها مانند هم نيستند. اندازه، رنگ، بو و مزه‌ي متفاوت در گونه‌هاي مختلف، تعيين کننده‌ي نوع مصرف آن‌ها است. مواد مغذي موجود در يک سيب به اندازه‌ي آن بستگي دارد، نه نوع آن. انواع سيب پس از مرکبات ) پرتقال ، نارنگي ، ليموشيرين، ليموترش  و گريپ فروت) و موز ، عمده‌ترين ميوه‌ي‌ پرورشي در سطح دنيا هستند.
سيب سرشار از ويتامين‌ها، تانن، مواد معدني و فيبر (سلولز گياهي) مي‌باشد. ترکيبات شيميايي موجود در ميوه‌ي سيب بر حسب نژادهاي گوناگون آن متفاوت است.
از جمله فوايد سيب مي‌توان به موارد زير اشاره نمود.
سيب در حفظ طراوت و شادابي پوست موثر است.
با استفاده از سيب مي‌توان ناراحتي‌هاي شايعي مانند خشکي پوست، ترک خوردگي پوست، رنگ پريدگي و بسياري از بيماري‌هاي پوستي  طولاني و مزمن را از بين برد يا نشانه‌هاي آن‌ها را کاهش داد.
لازم به ذکر است که اين قابليت سيب به دليل وجود ريبوفلاوين (ويتامينB2)، ويتامين C  و A  ، مواد معدني مانند آهن، منيزيم، کلسيم  و پتاسيم مي‌باشد.
فشارخون را منظم مي‌کند.
خوردن سيب و حتي بو کردن سيب، باعث کاهش فشار خون  مي‌شود. بررسي انجام شده توسط دانشگاه ييل (YALE)  نشان داد که تنها يک بار بو کشيدن سيب، فشارخون بيماران را پايين مي‌آورد.
براي دندان‌ها و لثه‌ها مفيد است
اسيدهاي موجود در سيب، هنگام جويدن باکتري‌هاي دهان  را از بين برده و دندان‌ها و لثه‌ها را تميز مي‌کنند. جويدن يک سيب مانند اين است که از يک مسواک طبيعي استفاده کنيم. مطالعات نشان مي‌دهند که سيب قادر است ذرات غذايي باقي مانده در پشت دندان‌ها و لثه‌ها را پاک کرده و فساد دندان و بيماري‌هاي لثه را از شما دور سازد. حتي کساني که در گذشته از بيماري‌هاي لثه رنج برده‌اند، خواهند توانست از فوايد ناشي از غني بودن سيب از ويتامينC  بهره‌مند شوند.
مواد مغذي موجود در سيب باعث تقويت ساختار دندان‌ها مي‌گردد. ميناي دندان را محکم‌تر مي‌سازد و از جرم گرفتن دندان‌ها پيشگيري مي‌کند.
اسيدهاي موجود در سيب، اثر ضدالتهاب و باکتري‌کش بر دندان‌ها و لثه دارند. پژوهش‌هاي علمي نشان داده است که يک ربع ساعت پس از خوردن آهسته‌ي يک عدد سيب‌ترش حدود 90 درصد و بعد از يک ساعت تقريباً تمامي ذرات ميکروبي موجود در دهان از بين مي‌روند.
جويدن سيب، عضلات فک را قوي‌تر مي‌سازد. آب سيب تازه بدون هر مکملي به دليل اثرات ضد التهاب مواد موجود در آن، دهان شويه‌اي ساده و طبيعي محسوب مي‌شود.
از بروز بيماري نقرس و درد مفاصل پيشگيري مي‌کند.
يکي از بيماري‌هايي که به‌طور مشخص به علت پرخوري و مصرف مداوم منابع حيواني (گوشت قرمز و چربي) و الکل بروز مي‌کند، درد مفاصل و نقرس است. البته آمادگي ابتلا به اين بيماري ارثي است. در موارد شديد، بيمار با دارو و کمپرس سرد درمان مي‌شود. براي جلوگيري از گسترش و طولاني شدن بيماري، پيروي از برنامه‌ي غذايي فاقد گوشت و چربي، لازم است. همچنين سيب ميوه‌اي بسيار باارزش است؛ چرا که هم‌چربي چنداني ندارد و هم موجب کاهش اوره مي‌گردد.
سيب خام يا پخته مانع تشکيل اسيد اوريک در بدن مي‌شود و پس از مصرف آن مقدار کلي اسيدهاي ادرار، به ويژه اسيد فرميک افزايش مي‌يابد. از اين رو مصرف آن براي مبتلايان به درد مفاصل  و نقرس توصيه مي‌گردد.
مقوي مغز است.
سيب مقوي مغز است. به همين جهت براي کساني که کارهاي فکري انجام مي‌دهند مفيد مي‌باشد. به طور کلي سيب به علت داشتن فسفر،  اعصاب و مغز را تقويت مي‌کند.
اثر آرام بخشي دارد
دم کرده ي پوست سيب که با اندکي عسل  شيرين شده باشد، نوشيدني آرام بخشي است. خوردن سيب خام نيز تأثير آرام بخشي بر دستگاه اعصاب دارد. علاوه بر ويتامين‌هاي گروه B، منيزيم  و فسفر و برخي عناصر ديگر موجود در سيب، اثر آرام بخشي بر اعصاب دارد. هم‌چنين شيريني سيب و جويدن آن باعث انبساط عضلات منقبض صورت مي‌شود.
خرما از نظر پزشكي بسيار با ارزش است , ونیز دين مبین اسلام این را از جملۀ مهمترين میوه جات قرار داده است. فضيلت خرما در احاديث بسيار ذکر شده است. رسو ل الله صلی الله عليه وسلم خودشان به خرما اهميت زيادی داده اند تا آنجايی که در حياتشان می‌خوانيم افطار خويش را با خرما آغاز می کرده اند و در سحر نيز با خرما روزه می گرفتند. و مردمان را به خوردن خرما تشويق می کردند و همانطور که می بينم متخصصين تغذيه امروز فوايد زيادی را از خرما کشف کرده اند. خرما موادی دارد که باعث انبساط رحم مي‌شود و زايش را آسانتر و راحت تر مي‌کند. چنانچه در اين آيه مبارک واضح است : (وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُسَاقِطْ عَلَيْكِ رُطَباً جَنِيّاً)(مريم:25) "تنهۀ خرمارا بجنبان وبتکان, تا خرما نورس دست چينی بر تو فرو بارد".
طرز استفاده:
خرما ميوه ای است دارای پتاسيم ، روی ، منگنز، و ويتامينA – B -  را داراست. تحقيقات درباره ي خرما نشان داده که اين ميوه، می تواند پيش گيری بسياری از سرطان ها مانند سرطان کولون، معده و غيره را در پي داشته باشد .يکی از خواص خرما ملين بودن آن است؛ البته اگر  چند عدد خرما را در 2 ليوان آب جوش خيس کرده و صبح و شب آن را به صورت گرم بنوشيد و يا مقداری خرما ميل کنيد و بلافاصله يک تا دو ليوان آب گرم روی آن بنوشيد. خرما را به عنوان ميوه نيز مي توانيد مصرف کنيد. هم چنين حتما براي خواب راحت تر و آرامش بيشتر شام خود را در حدود ساعت 7 بعد ازظهر خورده و قبل از خواب يک عدد خرما و يک ليوان شير گرم ميل کنيد.
ترکيبات شيمايی:
خرما ميوه ای است بهشتی و بسيار مقوی که مواد معدنی بسياری در خود دارد.
 دارای مواد توليد کنندۀ انرژی, از قبيل شکر f  و گلوکوز  می باشد.
ادارای آهن وفسفر است.  
دارای کلسيم که مقوی کنندۀ استخوانها می باشد، است.   
 محتوای شكوفه خرما:
قندی نيشکر
پروتئين
فسفر, کلسيوم, آهن .
ويتامين B  و D.
خرماموادی دارد که باعث انبساط رحم ميشود و زايش را آسانتر مي‌کند.
فوايد خرما
 آرامش و شادمانی در خرما
از مواد کربوهيدرات برخوردار است.
بدن با استفاده از آن انرژی و گرمای بالايی را توليد می‌کند.
ميزان بالائی از پروتئينها، ويتامينها و املاح معدنی گوناگونی مانند کلسيم و سديم دارد که بدن به آنها احتياج دارد.
 چنانکه ميدانيد وضعيت روحی زن هنگام زايش تأثير زيادی روی راحتی يا سختی زايمان دارد. خرما از جمله مواد غدايي است که خيلی سريع هضم و حل و جذب مي‌شود.
خرما از دهان تا تبديل شدن به انرژی فقط بيست دقيقه طول مي‌کشد.
خرما احشاء درون روده ها را نرم و تميز مي‌کند.
نوشیدن پس از خوردن: خرما و هر شيرينی ديگری برای اينکه بتواند خوب و سريع حل و جذب بشود، انسان بايد پشت سر آن آب بخورد.
خاصيت ديگر خرما، خنثی کردن اسيد اضافي معده است از آنجا که که زيادي اسيد معده باعث ترش کردن و دل درد مي شود.
 چند حديث در باره خرما :
  علاوه بر ارزشهای غذايي و طبی از نظر تاريخی و فرهنگی درخت خرما را می توان " لطفی الهی" نسبت به " آدمی" دانست و شايد به همين علت است كه در قرآن مجيد به طور مكرر با احترام از آن ياد شده است.
حضرت  انس بن مالك از رسول خدا صلی الله عليه وسلم روايت كرده كه فرمود:" از خوردن غذای عشاء خودداری نكنيد، حتي اگر شامل چند دانه خرما باشد. غفلت از خوردن غذای عشاء عمر را كوتاه مي كند."( سنن، ابن ماجه)
حضرت أمّ منذر روايت كرده كه زماني رسول خدا صلی الله عليه وسلم به حضرت علی کرم الله وجه سفارش كرد كه زياد خرما مخور زيرا به تازگی از بيماری شفا يافته ای و ضعيف هستی.( مسند احمد حنبل)
**********************************************************************

سوده در تاریخ:
1. سوده دختر زمعة بن قيس بن عبد شمس از همسران رسول خدا بود. او پیش از آن همسر سكران بن عمرو بود. سکران از کسانی بود که به حبشه هجرت كرده و در همانجا هم دار فانی را وداع گفته بود. سوده پس از او و يك سال پس از مرگ خديجه (س)، به همسری پيامبر (ص) در آمد. او در سال 54 هجری در مدينه درگذشت. واما....
2. سوده حمدانی: سوده حمدانی، دختر عمارة بن اشتر حمدانى بود. شاعر بود و شعر هایش را برای علی (ع) و برای برادر جنگجویش در میدان نبرد می سرود. و چنان زیبا و پر خروش می خواند که آهنگ شعرهایش گام های جنگجویان را به سوی پیروزی حرکت می داد. و به این عمل خود به شدت مشهور بود. داستانی بزرگی که از او در تاریخ به جای مانده به شرح زیر است: (2)

سوده پس از رحلت على (ع)، به دلیلی ستمگرى‏ هاى بی حد و اندازه ی بسر بن ارطاه که حاکم دیار او بود، به عزم شكايت‏ به دربار امويان رفت تا به عنوان نماینده قوم خود با معاويه سخن بگوید. معاويه به محض آنکه او را دید، برآشفت و گفت: «تو همان نيستى كه در جنگى كه على بن ابى طالب، عليه اموى داشت ‏شعر می ‏خواندى و برادرانت را تحريك مى‏ كردى...؟!». سوده گفت: «گذشته ‏ها گذشته و دیگر باز نمی گردد...پس رهای شان كن! به امروز بیندیش...!»
معاويه پاسخ داد: «اما حضور برادرت در آن جنگ يك امر عادى نبود! او جزو سلحشوران نام‏آور جنگ علوى بود و تو بودی که او را با اشعارت تشجيع مى‏كردى...!» و سپس بخشی از اشعارى را كه سوده در آن موقع خوانده بود، زیر لب خواند: «و انصر عليا والحسين ورهطه واقصد لهند وابنها بهوان». و سوده باز تکرار کرد که گذشته‏ ها را رها کن...

معاويه گفت: «‏حاجتت چيست وبراى چه آمدى؟»
سوده پاسخ داد: «كسى كه مسئوليت اداره جامعه را به عهده گرفته است، در پیشگاه خداوند مسئول است و نبايد به خلقى ستم کند و حق خدا را ضايع کند. بسر بن ارطاة كه نماينده شماست و به ديار ما آمده است، حق خلق را رعايت نمى ‏كند. اگر او را عزل كنى ما آرام خواهيم بود. اگر عزل نكردى، عليه تو قيام خواهیم کرد.»
 معاويه به شدت بر آشفت و گفت: «ما را به قيام تهديد مى ‏كنى...؟! آيا مى‏ خواهى که تو را با وضعی دردناك از همين جا پيش همان حاكم بفرستيم تا او درباره ی تو تصميم بگيرد...؟!!»

و سوده با صدای بلند خواند: «سلام خدا بر روح كسى كه آن هنگام که به گور رسيد، گور با در بر گرفتن او، عدل را بر گرفت و عدالت را در آغوش کشید. آن کس که سوگند ياد كرد تا حق فروشى نكند و بهايى در قبال حق دريافت نكند. او در جان خود حق و ايمان را هماهنگ هم و قرين و همتاى هم ساخت. »
معاويه پس از شنيدن اين دو بيت گفت: «اين شخص كيست؟»
سوده گفت: «او علي بن ابي طالب، اميرالمؤمنين است!‏» ، و فضائل على را در محفل معاويه شمرد تا جايى كه معاويه به ناچار پرسید: «چه امرى از على ديده ‏اى كه اين چنين به ستايش او زبان مى‏ گشايى؟». و آن گاه سوده داستان خود را این چنین باز گفت:
مشابه همين صحنه در زمان خلافت على بن ابی‏طالب پيش آمد و ما به عنوان شكايت از يك كارگزار، به مركز حكومت علوى مراجعه كرديم، من به عنوان نماينده از قوم خودم حركت كردم و رفتم كه شكايت‏ به محكمه اميرالمؤمنين سلام الله عليه ببرم. وقتى وارد منزل اميرالمؤمنين‏ عليه السلام شدم، ديدم در حال نماز و مشغول به عبادت خداست. اما او نماز را رها كرد وبا نگاهی مهربان به من فرمود: «آيا كارى دارى؟» عرض كردم: «آرى، كارگزار شما در مسائل مالى قسط و عدل را رعايت نمى‏كند و بر ما ستم روا مى‏دارد.»

وقتى اين گزارش به عرض على بن ابى‏طالب عليه السلام رسيد و از روی شواهد اين گزارش، راستی ادعا روشن شد، على (ع) گريه كرد و دست‏به آسمان برداشت و گفت: «خدايا من كارگزارانم را چنان تربيت نكردم كه به آنها ظلم را اجازه داده باشم، يا ترك حق خدا را تجويز كرده باشم...»

آنگاه قطعه پوستى از جيبش در آورد و در آن نامه ای به حاکم وقت نوشت: «دستورات الهى دستورات روشن است و مبهم نيست. ره‏آورد وحى تاريك نيست تا كسى بهانه بگيرد و بگويد كه من نفهميدم يا نديدم، زيرا بينه روشن از طرف ذات اقدس اله تنزل پيدا كرده است. حق كسى را نباید كم نكنيد خواه آن طرف مسلمان باشد، خواه كافر. توفيه حق، اداى حق و حرمت نهادن به حقوق ديگران است كه اين يك كار الهى است و هر كار الهى ماندنى است و عند الله. من كه امام و رهبر شما هستم هم نمى‏توانم حافظ شما باشم. شما خود بايد با ايمان و عمل صالح، خويشتن را حفظ كنيد...»

و سپس به كار گزارش خطاب كرد و فرمود: «همين كه نامه من به دست تو رسيد حق كار ندارى وفقط بايد به عنوان يك امين، موجودى را حفظ كنى تا كارگزار بعدى كه ابلاغ در دست اوست‏ بيايد و سمت را از تو تحويل بگيرد.»

 سوده ادامه داد: «اين نامه را على بن ابى طالب عليه السلام به ما داد، و با همان نامه تمامی مشكلات مردمم حل شد. ولى اكنون مشابه اين مشكل را در زمان حكومت تو به تو گزارش مى‏ دهم و تو چه می کنی...؟! مرا تهديد مى‏ كنى»

معاويه با شنيدن اين داستان به فر فرو رفت، دلش به رحم آمد و فوراً دستور داد كه مشكل او را بر طرف سازند و حقى را كه از او ضايع شده بود به او برگردانند که سوده فوراً گفت: «من نيامده ‏ام كه فقط حق شخصى خود را احيا كنم...! من آمده‏ام تا حيثيت جمعى را محترم بشمارم و حق جامعه را احيا كنم...»

آنگاه معاويه او را مورد خطاب قرار داد و گفت: «خوب می دانم که اين شهامت و شجاعت را على در تو زنده كرده است!». و گفتاری را كه در اين زمينه از على (ع) به ياد مانده بود در همان جا بر زبان جاری کرد:
«من اگر دربان بهشت ‏بودم تمام حمدانى ‏ها را به بهشت مى‏ب ردم... که سخن از فرد نيست، سخن از یک جمع است...»

و سرانجام دستور داد که هر انچه که سوده برای خود و قوم خویش می خواهد برایش به سرعت انجام شود. و این چنین بود که سوده یک تنه و بدون سلاحی جز زبان و کلامش، به جنگ ظلم رفت و هر آنچه را که حق خود و قومش بود، در چشم بر هم زدنی باز پس گرفت.

سوده و مامان!:
اسم سوده رو مامان برای من انتخاب کرد. بابا گفته بود که با هر اسمی که مامان بخواد روی من بذاره، موافقت می کنه. و مامان دست به کار شده بود! می گفت دنبال اسمی می گشتم که هم تک باشه و هم بار معنایی یا تاریخی خوبی داشته باشه. و از توی کتابی که تمامی اسامی ایرانی و اسلامی رو توش داشت (کتاب مذکور هنوز هم موجوده!) به 3 اسم رسیده بود:
ثمین، ساره، سوده.

...و سوده حمدانی بود که مامان رو تحریک کرد تا اسم خودش رو روی دختری کوچیکی که تازه پا گذاشته بود به این دنیای بزرگ، بذاره.

و من سوده شدم. به همین سادگی!

شاید به این امید که یک روز دختری باشم به ظرافت شعر هایی که سوده حمدانی می گفت... و دلی داشته باشم به وسعت ایمانی که سوده داشت... و شجاعت و غروری به اندازه ی آنچه سوده مقابل معاویه نشان داد...

سوده، (محدث، اديب، متوفى قرن 1 ه) دختر عماره، از بانوان شجاع و دانا و فصيح و بليغ و در گفتار ممتاز و از شيعيان على عليه السلام به شمار مى‏ رفت و با كلام و شعر خويش جهاد مى ‏كرد.در برابر معاويه حق كلام را ادا نمود و پايدارى خود به ولايت امير المؤمنين عليه السلام را اثبات كرد.و فضايل سوده از داستان ملاقاتش با معاويه آشكار است.ابن طيفور به طريق خويش از محمد بن عبيد الله و ابن عبد ربه از عامر الشعبى در بخش «الوافدات على معاويه» حكايتى نقل مى‏كند بدين مضمون:

   سوده بنت عماره اجازه خواست تا به مجلس معاويه وارد شود.معاويه به او اجازه داد.هنگامى كه وارد شد، معاويه به او گفت: تو همان كسى هستى كه در مدح على و ذم ما شعر گفته اى ؟ سوده گفت: بله، من از حق روى گردان نشوم و عذر خواهى نكنم.

معاويه گفت: چه چيز تو را بر آن داشته كه اينگونه سخن بگويى؟

سوده گفت: دوستى على عليه السلام و پيروى حق.

   معاويه گفت: به خدا اثرى از پيروى حق در تو نمى ‏بينم . سوده گفت: تو امروز رئيس مردم شده ‏اى و امور آنان را به دست گرفته ‏اى ، خداوند درباره كار ما و حقى كه بر تو داريم، از تو سؤال خواهد كرد.شخصى را حاكم ما كرده ‏اى كه تو را فريب داده است و با تكيه بر قدرت و سلطنت تو، بر ما دست‏اندازى مى‏ كند و مانند سنبله گندم، ما را درو مى ‏كند، و قطع و نابود مى ‏سازد.همچنان كه گياه را قطع مى ‏كنند، اموال و شوكتمان را از ما مى‏ گيرد . او بسر بن أرطاة است كه به ديار ما آمده، مردانمان را مى‏ كشد و اموالمان را مى‏ گيرد.اگر اطاعت تو نمى‏ كرد، عزت ما برقرار بود.اگر او را عزل كنى ممنون تو هستيم و اگر نه پس تو را شناخته‏ايم.

   معاويه گفت: مرا تهديد مى ‏كنى؟ بايد كه تو را بر شتر ناآرامى بنشانم و نزد او بفرستم تا حكمش را بر تو جارى كند.

سوده ساكت شد و گريست و شعرى سرود بدين مضمون: صلى الاله على جسم تضمنه*قبر فأصبح فيه العدل مدفونا

قد حالف الحق لا يبغى به ثمنا*فصار بالحق و الايمان مقرونا

درود خداوند بر جسمى كه قبر آن را در برگرفته و عدل در آن مدفون شده.

   هم پيمان حق بود، و هرگز همتايى براى او نيست.او با حق و ايمان مقرون و همزاد گشته است .

   معاويه گفت: اين شعر درباره كيست؟ سوده گفت: على بن ابى طالب عليه السلام.معاويه گفت : على برايت چه كرده كه نزد تو چنين است؟ سوده گفت: روزى در مورد مردى كه براى جمع آورى زكات فرستاده بود و به نزد وى شكايت بردم او را در حال نماز يافتم، وقتى مرا ديد نمازش را مختصر كرد و با رأفت و مهربانى پرسيد: كارى داشتى؟ جريان را برايش نقل كردم، حضرت گريست و فرمود: خدايا تو بر من و اينان شاهد باش، من هيچگاه به ستم كردن بر مردم دستورى نداده ‏ام و بر ترك حق تو امر نكرده ‏ام، سپس قطعه پوستى از جيبش بيرون آورد و (فرمان عزل او را) بر آن نگاشت.نامه را از آن حضرت گرفتم، به خدا، نه آن را مهر كرد و نه بست و من آن را خواندم.

   معاويه گفت: پسر ابو طالب، شما را آموخته و عادت داده كه بر سلطان جرى شويد.به تدريج اين مزه از زير زبانتان خواهد رفت.

   معاويه گفت: پسر ابو طالب، شما را آموخته و عادت داده كه بر سلطان جرى شويد.به تدريج اين مزه از زير زبانتان خواهد رفت.

   معاويه گفت: بنويسيد كه مالش را به او باز گردانند و به عدالت با او رفتار كنند.سوده گفت: براى من يا براى همه قومم؟ معاويه گفت: براى تو.سوده گفت: به خدا اين عدالت نيست و كار زشتى است، من هم مانند ساير افراد هستم.معاويه گفت: براى او و قومش بنويسيد.

 

 

ابوالقاسم شابى

ابوالقاسم شابى، شاعر جوان‏تونسى كه آغازگر حركتى نو در ادبيات‏معاصر عربى به شمار مى‏رود، در سال‏1909 ميلادى، كه مصادف با سالهاى‏اشغال تونس به وسيله فرانسويان بود،چشم به جهان گشود. وى به دليل‏احساس بسيار غنى و قدرت تعبيرالهام‏بخش خود، توانست مفاهيم والا وعميق و مضامين ژرف و جاودانه‏انسانى را در شعر خويش، با بيان‏سحرآميز شعرى درآميخته و بابهره‏گيرى از ادب رمانتيك و اسلوب‏نگارش ادبيات مهجر، به آفرينش جديدى‏در عرصه ادب و شعر دست‏يازد. خلق‏تحولات جديد در شعر او تنها منحصر به‏صورتهاى شعرى يا شكل قصيده‏نيست، بلكه به نوع تعبير و تحول درمعانى هم مرتبط است . شعر او ما را به‏نمونه‏اى ايده‏آل از ادبيات آرمانى مطلق‏مورد علاقه انسان آشنا مى‏كند و دردرك "حقايق احساسى و عاطفى" - كه‏ماده و مايه ادبيات بوده و با ديگر حقايق‏كه باعث‏برانگيختگى و تاثيرپذيرى‏مى‏شود، ربط دارد - افقى جديد برخواننده مى‏گشايد و ملكه جديدى را دروجود او تثبيت مى‏كند.

شخصيت انسان، فرصتى براى رشد وبروز نمى‏يابد مگر آنكه بر دو پايه آزادى ومسؤوليت، بنا شود. ناگزير هر آزادى وآزادگى، مسؤوليت و تعهد را مى‏طلبد تابتواند معناى آزادى را در چهار چوبى‏فساد ناپذير، تعيين نمايد. شخصيتى، آزادو مسؤول است كه بنيانگذار تاريخ باشد وهر دو ركن چنين شخصيتى براى به‏فعليت در آمدن، نيازمند اراده و اختيارهستند.

مطالعه تاريخ طولانى زندگى انسان،هماره حاكى از سركوب عوامل قوام‏دهنده شخصيت انسان است. تجاوزها، اشغالگريها، حكمرانيهاى ستمگرانه،زندانها و قيدها، همه و همه، زاييده تفكرشوم خرد كردن شخصيت انسانى بوده وآثار هولناكى را از خود به جاى نهاده‏است. اين پديده مختص به دوران خاصى‏از زندگى بشر نيست و در هر برهه‏اى باچهره‏اى جديد رخ مى‏نمايد.

ظهور استعمار با اشكال مختلف‏استعمار كهنه كه با تجاوز مستقيم واشغال علنى و نظامى و نئوكلنياليسم يااستعمار جديد كه با تهاجم فرهنگى وسلطه غير مستقيم همگام است ، از مظاهرسركوب اراده و شخصيت است. آغاز قرن‏حاضر مصادف با حمله نظامى قدرتهاى‏استعمارى به كشورهاى ضعيف شرق وآفريقا بود. در اين ميان كشورهاى اسلامى‏از اين توطئه در امان نبودند و سخت‏تر وكوبنده‏تر از همه‏جا، تحت‏سلطه و موردتجاوز علنى قرار گرفتند; از اين‏رو، انسان‏قرن بيستم راهى براى احياى شخصيت‏حقيقى خويش نيافت زيرا تمامى عوامل‏دست‏به دست هم داده بودند تا با وى‏بستيزند و راه رشد و كمال او را سد كنند.در اين حال كاملا طبيعى است كه‏قدرتمندان زورمدار حاكم، دست‏اندركارنابودى و قتل شخصيت انسانى ملتهاى‏تحت‏سلطه خويش باشند تا بدين‏وسيله،كيان و هستى خود را به پاى داشته وقدرت خود را حفظ كنند.

"بايد اعتراف كرد كه بسيارشگفت‏انگيز مى‏نمايد اگر براى اين عمل‏زشت قدرتهاى متجاوز، ياورانى از محيطو مردمان زير سلطه بيابيم. اما حقيقت اين‏است كه تقليدهاى كوركورانه و عادتهاى‏بيمارگونه، خرافات و افكار پوسيده‏اى كه‏از دورانهاى انحطاط روح تكامل، در اين‏جوامع نفوذ و سرايت كرده، بزرگترين‏ياور و پشتيبان براى بسط و گسترش‏انديشه شخصيت زدايى و شخصيت كشى‏بوده‏اند." ⁽¹⁾

اختيار و اراده به عنوان پايه اصلى‏آزادى و مسؤوليت ، همواره در تهاجم‏عوامل برونى و درونى ، در معرض تهديدو خطر بوده‏اند; مخصوصا زمانى كه اين‏اراده جمعى بود، خطر با ابعاد بيشترى آن‏را مورد هجوم قرار مى‏داد و از آنجا كه‏دست‏خدا با جماعت است و قدرتى كه‏در گروه و جمع وجود دارد، هميشه نافذترو قويتر است اگر ضعفى يا خللى در جمع‏وارد شود، به همان نسبت، مضرتر وصدمه زننده‏تر از وجود آن در فرد خواهدبود.

زمانى كه اراده يك ملت‏به خطرمى‏افتد و در برابر پيكان تيز حملات‏سركوبگر واقع مى‏شود ، انتظار مرگ يك‏جمع را بايد داشت زيرا به محض‏خمودگى اراده و يا سركوب شديد آن ،تمامى انگيزه‏هاى حيات و زندگى از ميان‏آنان رخت‏بر مى‏بندد و از زندگى تنهاكالبد و جسمى بى‏روح باقى مى‏ماند كه‏بنا بر قول متنبى ديگر از هيچ خوارى وتوهينى آزرده نمى‏شود و زخم هيچ‏نيشترى در او تاثير نمى‏كند :

من يهن يسهل الهوان عليه ما لجرح بميت ايلام ⁽²⁾ شابى ، منادى اختيار و اراده اذا الشعب يوما اراد الحياة فلا بد ان يستجيب القدر و لا بد لليل ان ينجلى و لا بد للقيد ان ينكسر و من لم يعانقه شوق الحياة تبخر فى جوها واندثر

"هرگاه، ملتى عزم زندگى كند،سرنوشت ناگزير است‏خواسته او رااستجابت كند. و بر شب است كه به صبح‏انجامد و بر زنجيرها و قيدهاست كه درهم شكسته شوند. و هر آنكه شور و شوق‏زندگى، او را در بر نمى‏گيرد، در فضاى‏زندگى فنا و محو مى‏گردد." ⁽³⁾

اشعار نغز و پر معناى بالا، به اعتراف‏همه ادبا و كسانى كه لذت شناورى دربحر بيكران ادبيات را تجربه كرده‏اند، ازبزرگترين مضامين و افكارى است كه‏ابوالقاسم شابى آن را به تصوير كشيده‏است. اين قصيده، نه تنها از مهمترين‏سروده‏هاى بزرگترين شاعر تونس در دوره‏معاصراست، بلكه از بهترين معانى شعركلاسيك و معاصر عربى است.

"قصيده فوق، چه از جهت استحكام‏هنرى، پختگى و بنيان قوى و چه از جنبه‏موضوع، معانى، الفاظ، موسيقى، الهام‏بخشى شعرى، خيال، قدرت تعبير وروانى، در اوج قرار دارد." ⁽⁴⁾

اين قصيده، تحت عنوان اراده زندگى،لبريز از نيرو و قدرت است و از اشعارسياسى - اجتماعى شاعر به شمار مى‏رود.

شابى با سرودن اين قصيده، قصدبرانگيختن ملت و ايجاد رستاخيز در ميان‏آنان را دارد. تو گويى با سرودن آن‏مى‏خواهد روح جديدى را در كالبد خسته‏ملتى بدمد و با نفس مسيحايى خويش،آرزوهاى مرده را دوباره زنده كند.

شابى در اين قصيده انسان را تجسم‏آفرينشگرى و ابداع مى‏داند، كه هرگاه‏زندگى او، از مبارزه و اثرگذارى در هستى‏و تاريخ خالى شود، زندگى و مرگ يك‏ملت‏يكسان خواهد بود. شكى نيست كه‏منظور از مرگ در اينجا مرگ معنوى است‏كه آثارى تلختر و سخت‏تر از مرگ‏جسمانى دارد زيرا در مرگ معنوى ،وظيفه و مسؤوليت آفرينش و ابتكار ، وبه تعبيرى اراده زندگى ، از انسان سلب‏مى‏شود و تنها وظيفه غريزى و مشترك‏ميان او و ديگر آفريده‏هاى خداوند براى‏وى باقى مى‏ماند.

اراده‏اى كه از آن به آزادى تعبير مى‏كند،همان چيزى است كه وجود انسان راتوجيه مى‏كند ، تمايل به خلود وجاودانگى را در او زنده مى‏سازد و به وى‏تحمل و شكيبايى مى‏بخشد. موضع‏گيرى‏شابى ، مرتبط با اراده انسانى و عمل‏معنويى است كه به وسيله آن ، انسان‏پيوسته احيا مى‏شود. اگر انسان در بندجسم و قواى مادى خويش است ، بايد به‏اراده و آزادى روحى در آويزد كه حد ومرزى نمى‏شناسد; آزادى و اراده‏اى كه ازدرون انسان مى‏جوشد و از ذات حقيقى اوبرون مى‏تراود و از انسان و قواى دربندگرديده مادى او دفاع مى‏كند. انسان خودقادر است كه با اختيار و خواست‏خويش،از ذلت و زنجير سرباز زند و به روح‏كرامت چنگ زده، پناه جويد و با توسل به‏آزادى معنوى، از عبوديتهاى مادى برهدزيرا ماده، جزئى ناچيز و پست از وجودانسان است. جانى كه در اين قصيده دميده‏مى‏شود و از ضعف، قدرت را بيرون‏مى‏كشد و انسانهاى ضعيف را به جبارانى‏سركش و نيرومند تبديل مى‏كند، همان‏روح نفى كننده و سركش در برابر قضا وقدر است ; همان روحى كه مسؤول‏سرنوشت‏خويش است‏حتى اگر ماده وجسم، مانع او گردند. ⁽⁵⁾

جالب آن است كه بدانيم عصر شابى،عصر حاكميت افكار منحرف و اشتباهى‏بود كه رنگى از تقدس داشت. بسيارى ازعلماى دينى كه مسؤوليت‏سنگين هدايت‏اجتماع را داشتند تن به سكوت و خفقانى‏مرگ‏آور سپرده، در سكر عوالم انزواى‏خويش غوطه‏ور بودند و برخى هم پا را ازاين فراتر نهاده ، در دامن استعمار سقوطكرده بودند و با آن هم كاسه گشته، منادى‏صبر سياه، سازش و تسليم به قضا بودندتا جايى كه شابى قصيده‏اى بسيار تلخ،نيشدار، سرزنش كننده و در عين حال‏دلسوزانه را با قلبى بى‏شائبه كه حاوى‏پيامهاى بزرگى است‏با اين مطلع‏مى‏سرايد:

لقد نام اهل العلم نوما مغنطسا فلم يسمعوا ما رددته العوالم سكتم حماة الدين! سكتة واجم ونمتم بمل ءالجفن والسيل داهم سكتم و قد شمتم ظلاما ، غضونه علائم كفر ، ثائر ، و معالم

"اهل علم در خوابى عميق غوطه‏ورهستند و آنچه را كه جهان پيرامونشان،براى آنها بازگو مى‏كند، نمى‏شنوند.

اى حاميان دين، شما سكوت پيشه‏كرده‏ايد، سكوتى زشت و ناخوشايند!

خفته‏ايد و چشمانتان را مستى و سكرخواب پر كرده است ، در حالى كه سيل‏توفنده سياهى در راه است.

شما سكوت كرده‏ايد و چشم به‏تاريكى و ظلمتى دوخته‏ايد كه درلايه‏هاى آن، نشانه‏هاى كفر آشوبزده وگستاخ نهفته است." ⁽⁶⁾

در پايان همين قصيده است كه شاعربا دل آزردگى مى‏گويد: "خداوند آن قومى‏را لعنت كند كه به تيرهاى ستمگران وظالمانى كه به سويش نشانه رفته‏اند،اهميتى نمى‏دهد."

فكر بلند و انديشه وسيع و جهانى‏شابى را در بيت آخر قصيده "حماة الدين"به روشنى مى‏توان درك كرد. آيا اين همان‏افسوس دردمندانه از تهاجم فرهنگى وغير فرهنگى اجانب و قدرتهاى سيرى‏ناپذير نيست؟ اگر بپذيريم كه شابى اين‏پيامهاى ارزشمند را در سن بيست و سه‏سالگى به جامعه انسانى تقديم كرده‏است، بايد وى را از نوابغ بشر به شمارآوريم و اين قصيده را با صداى بلند، براى‏علماى كشورهايى كه به نحوى ملت‏خويش را استحمار مى‏كنند، بر خوانيم كه‏پيام شعر، پيامى جهانى است.

در تجربه شعرى شابى، علاوه برعلماى دينى، ملت نيز مسؤول خسارتهاوصدماتى هستند كه بر آنها وارد مى‏شود."شعب يا ملت" تعبيرى از آگاهيهاى‏جديد و بيانى از تاثير پذيريهاى شديدشاعر در برابر خضوع ملت و تسليم او دربرابر طغيانها و ستمگريهاى سركشان ومتجاوزان است; به شرط آنكه از عزم واراده، سلاحى قوى و بران بسازد و به آن‏مسلح گردد. ملت، تعبيرى از حس ايمان‏قلبى شاعر به قواى درونى و نيروى اراده‏است. براى همين به جز يك مورد، خشم‏خويش را به حاكم محلى و يا استعمارگربيگانه، اختصاص نمى‏دهد. آن يك موردهم زمانى است كه شاعر، ظالم مستبد رامخاطب ساخته و پيام تهديدآميز وطوفانزاى خود را چون شراره‏هايى مهلك‏بر سر وى مى‏ريزد. ⁽⁷⁾ وى در اين مورد نيزگوشه چشمى به اراده ملى و قدرتهاى‏نهفته در زير خاكستر دارد. شابى تمام‏خشم و خروش خود را بر ملت‏خودمنحصر مى‏كند; ملتى كه تن به ستم‏حاكميتى عاصى و اشغالگر داده،زمينه‏ساز سياستهاى ظالمانه گرديده‏است. از نظر او ملت‏با ضعف، تسليم و ازدست دادن اراده و رامت‏خويش،مسؤول فرار از مواجهه با دشمنان‏وزمينه‏ساز سلطه آنان است. او به نيروى‏نهفته در ملت، واقف است. اگر ملتى اين‏نيروى بالقوه را به فعليت در آورد شايسته‏اكرام و ارجمندى است، اما "ملتى كه‏تحت‏ستم و ذلت‏بسر مى‏برد، از ديدشابى شايسته مهرورزى و عطوفت‏نيست. بر نويسندگان و شعرا است كه به‏جاى توجه به حكام و رهبران و نصيحت‏آنان، بر ملتهاى تسليم شده و بى‏اراده وستم‏پذيرى كه زندگى بدون حقوق انسانى‏را پذيرفته‏اند، بشورند. ⁽⁸⁾

نمونه‏هايى كه گذشت، همه حاكى ازايمان شاعر به اراده ملتها و انسان است.وى در بيشتر قصايد خود، قصدبرانگيختن اراده مفقود و مدفون در زيرخاكستر موانع را دارد و خطر استمرارسكوت و افزايش نمونه‏هاى منفى راپيوسته بازگو مى‏كند و گاه با زبانى گزنده وزمانى با استدلالى منطقى يا سخريه‏اى‏تلخ ، قصد احياى اراده‏هاى مرده را دارد. به‏نظر مى‏رسد كه نقطه آغازين حركت‏شابى‏آغاز صحيحى براى بيدار سازى است ;آنجا كه دردمندانه فرياد مى‏كشد و به‏مصراعى از متنبى ، شعر خويش را پايان‏مى‏بخشد و با استشهاد به آن مصراع براين موضوع تاكيد مى‏كند كه در برخى‏موارد، مرگ براى انسان بسيار بهتر اززندگى و حياتى است كه زير گامهاى ذلت‏و خوارى پايمال مى‏گردد :

اين يا شعب قلبك الخافق الحساس اين الطموح و الاحلام اين عزم الحياة ؟ ⁽⁹⁾ لا شى‏ء الا الموت، والصمت، والاسى، والظلام اى عيش هذا و اى حياة؟ رب عيش اخف منه الحمام

"اى ملت قلب حساس و تپنده توكجاست و بلندپروازيها و رؤياهايت چه‏شده است ؟

عزم زندگى در تو كجا رفته است ؟هيچ نيست جز مرگ و سكوت و رنج وتاريكى .

اين كدامين زندگى و چه حياتى‏است؟ چه بسا حياتى كه مرگ از آن‏خوشتر است." ⁽¹⁰⁾ در مقطع دوم اين قصيده، رنگ و بوى‏كلام شاعر، تلخى و گزندگى بيشترى به‏خود مى‏گيرد:

انت لا ميت فيبلى، و لا حى ... ليمشى، بل كائن ليس يفهم

"تو نه مرده‏اى هستى كه بپوسد و ازميان رود و نه زنده‏اى كه گامى به جلوبردارد، بلكه موجودى بدون شعور وآگاهى هستى." ⁽¹¹⁾ در ادامه اين قصيده همين معنا را دنبال‏مى‏كند و مى‏گويد :

فالزم القبر... فهو بيت‏شبيه بك فى صمت قلبه و خرابه

" پس در گور بمان و آن را رها مكن!زيرا گور خانه‏اى است چون تو، كه درخاموشى و ويرانى‏اش، به تو شباهت‏دارد." ⁽¹²⁾

شابى در قصيده "النبى المجهول"يكپارچه آتش، خشم و عصيان است كه‏آرزو مى‏كند تا هيزم‏شكنى بود و تيشه برريشه‏هاى ملت مى‏زد يا چون سيلى‏خروشان تمام قبرها و گورها را يك به‏يك ويران مى‏ساخت و يا تندبادى‏مى‏گشت كه تمام عوامل خفقان‏آورى راكه موجب عقب ماندگى و ارتجاع‏مى‏شود، در هم مى‏پيچيد. ⁽¹³⁾

واقعيت تلخ پيرامون او، مردمانى‏بى‏اراده و بى‏هويت هستند كه بدون عقل‏و قلب زنده‏اند، روح برادرى را در ميان‏خود كشته و چون خانه به دوشان كولى‏مى‏زيند و هم و فكرشان در خوراك‏خلاصه مى‏شود. ⁽¹⁴⁾

شابى، ايمان عميق و صادقانه‏اى به‏عظمت اراده و اختيار دارد; اراده‏اى كه‏سرنوشت جبار و بى‏انعطاف در برابرش‏ناگزير به تسليم مى‏شود، اراده و عزمى كه‏نداشتن آن انسان را از قله عظمت‏شخصيت تا پستى يك گور پايين‏مى‏كشد.

ضعف العزيمة لحد فى سكينته تقضى الحياة ، بناه الياس و الوجل

"سستى اراده، چون گورى است كه درآرامش و سكون آن، زندگى به پايان‏مى‏رسد. بناى آن سستى، ترس و نااميدى‏است." ⁽¹⁵⁾

و اراده‏اى كه كوههاى سر به فلك‏كشيده و قله‏هاى دست نيافتنى را در برابرقدرت و قوت خويش به زانو در مى‏آوردو تسخير مى‏نمايد :

و فى العزيمة قوات مسخرة يخردون مداها الشامخ الجبل

" و در اراده و عزم، نيروهايى تسخيرشده‏اند كه در برابر عظمت آن ، كوههاى‏بلند و رفيع به فروتنى و تسليم درمى‏آيند." ⁽¹⁶⁾

جايگاه رفيعى كه عزم و اراده درانديشه شابى اشغال كرده است، موجب‏مى‏شود تا وى تحقق عدالت را در جامعه‏ممكن نداند مگر آنكه موازنه‏اى ميان‏قدرتهاى موجود در جامعه انسانى ايجادشود; در صورت نا متعادل بودن‏جبهه‏هاى انسانى، و وجود طرفى قوى وطرفى ضعيف، اراده و تصميم انسان وجامعه انسانى سركوب مى‏گردد; ضعفى‏كه در پى اعتياد به تحمل حقارت و ذلت‏حاصل مى‏شود و انسان را از قله رفيع‏شخصيت پر فروشكوهش به خاك ذلت وزبونى فرو مى‏كشد، و در نتيجه، تحقيق‏عدالت را ناممكن مى‏سازد. ⁽¹⁷⁾

با تمام آنچه كه از تكريم و بزرگداشت‏شابى نسبت‏به ارزش اراده بيان شد،مى‏توان درك كرد كه او وجود نيرويى‏ژرف و بى‏پايان و معنوى را كه به صورت‏يك انرژى نهفته در وجود ملتها وانسانهاست، باور دارد و معتقد است كه براساس قدرت روحى و تمركز اراده،مستضعفان زمين روزى برخاسته، حقوق‏از دست رفته خويش را باز خواهند ستاند.در آن روز قدرتهاى ستم پيشه‏اى كه تزلزل‏ناپذير و بى‏انعطاف به نظر مى‏رسندناگزيرند در برابر اين آتشفشان مهيب كه‏پس از سالها خاموشى و سكون، به‏فعاليت درآمده است، سر تسليم فرودآورند. ⁽¹⁸⁾

اما در بررسى بخشهاى ديگر ديوان او،به قصايدى مى‏رسيم كه در مرحله اول اين‏فكر را به ذهن مى‏آورد كه شابى، معتقد به‏فلسفه قدرت در زندگى است و انسان راكاملا مسخر سرنوشت، قضا و قدر حتمى‏و تغيير ناپذير مى‏داند و خداوند را عامل‏وضع چنين سرنوشتى مى‏داند. ⁽¹⁹⁾

به طور مثال چگونه مى‏توان شعر زيررا خواند و معتقد نشد كه شابى فردى‏معتقد به جبر سرنوشت نيست :

كن كما شاءت السماء كئيبا اى شى‏ء يسر نفس الاريب ؟ ⁽²⁰⁾

"همانگونه كه آسمان (سرنوشت‏آسمانى) مى‏خواهد ، غمگين و اندوهناك‏باش! چه چيزى مى‏تواند انسان آگاه و بابصيرت را شاد سازد؟"در همين قصيده بار ديگر همين مفهوم‏را با وضوح بيشترى بيان كرده است:

انما الناس فى الحياة طيور قد رماها القضا بواد رهيب

" مردم در اين زندگى بسان پرندگانى‏هستند كه سرنوشت، آنها را به سرزمين‏وحشتناكى در انداخته است." چنين اشعارى را در همه‏جاى ديوان‏شابى، مى‏توان يافت; آنجا كه مى‏گويد:

قد كبل القدر الضاري فرائسه فما استطاعوا له دفعا، و لا حزروا

" سرنوشت درنده و وحشى، شكارهاى خود را در بند اسارت در آورده است،به گونه‏اى كه نه قادر هستند آن بندها وزنجيرها را از خويش بگسلند و سرنوشت‏محتوم را برانند و نه قدرت و نيرويى‏دارند كه از آن بگريزند."

يا آنجا كه از زندگى و مشكلات فراوان‏آن شكوه دارد خود را مخلوقى غريب وبينوا در هستى مى‏يابد و از خويشتن‏مى‏پرسد كه چرا زندگى او را عذاب‏مى‏دهد و قلب زيبا و لطيف او را در هم‏مى‏كوبد؟ آيا او را گناهى است كه تاوان آن‏چنين شايد؟ زمانى كه از خود مى‏پرسد:"چرا هستى وجود دارد در حالى كه زندگى‏يك رنج و اندوه ذوب كننده و فنا كننده‏است ؟" پاسخ اين است:

نواميس‏السماء قضت و مالك من هروب ⁽²¹⁾

"سنت‏هاى آسمانى چنين تقديركرده‏اند و تو را گريزى نيست."

يا آنجا كه مى‏سرايد:

و القضاء الاصم يعتسف الناس ...

" و سرنوشت ناشنوا ، بر مردمان ستم‏روا مى‏دارد." ⁽²²⁾ شاعر علاوه بر اينكه به نظر مى‏آيد دراين قسمت‏به جبر تقدير و سرنوشت‏باوردارد، خداوند را مسؤول تبعيد انسان و ازجمله خودش به غربت زمين و قراردادن‏قلبى حساس براى او و خلق احساس وعاطفه و آگاهى براى درك رنجها و آلام‏مى‏داند و معتقد است هموست كه تلخى‏و شرنگ آه را در كام انسان مى‏ريزد. ⁽²³⁾

در اينجا دوگونه نتيجه‏گيرى مى‏توان‏كرد: اول، آنكه بپذيريم شاعر داراى تزلزل‏فكرى و آشفتگى انديشه بوده و خط سيرفكرى خاصى نداشته و به تناسب تاثيرپذيريهاى موقت‏خود از جريانات‏پيرامون خويش، هر زمان به سويى كشيده‏شده است. دوم آنكه با تفسير مضامين‏شعرى او به وسيله يكديگر مى‏توان‏انديشه يكدست و سير فكر روشنى براى‏او قائل شد كه اين تناقض نمايى را حل‏كند.

نتيجه‏گيرى اول، در حق شاعرى چون‏او، بسيار غير منصفانه و دور از شان‏والاى اوست. اما نتيجه دوم، راهى عملى،عادلانه و قابل حصول است زيرا مطالعه‏دقيق ديوان او و بررسى و تحليل اشعاروى، مشكل اين متناقض نمايى را، كاملاحل مى‏كند.

براى اينكه تناقض عقيده شابى درمجبور ساختن سرنوشت‏به سر فروآوردن‏در برابر خواست و اراده انسان و انديشه‏تسليم محض بودن در برابر سرنوشت وحكم بى‏چون و چراى قضا و قدر رابتوانيم حل كنيم بايد در چند موضوع‏تامل كنيم. اين مسائل عبارتند از:

1- بيشترين بى‏تابى و طغيانهاى‏روحى شاعر، زمانى است كه وى انسان رادر مواجهه با مرگ مى‏بيند. اين آشفتگى وغم، مختص شابى نيست. غم از فنا وسرمدى نبودن انسان و اينكه همه‏زيباييها، قدرتها، عشقها و نعمتها زوال‏خواهند يافت و هر بهارى در قدم خزان‏پايان خواهد يافت، درد هميشگى و سوزدائم انسان بوده و هست. شاعران اين‏موضوع را هميشه با حساسيت وشكنندگى بيشترى در لوح دل، ترسيم وبراى ما به تصوير كشيده‏اند. حافظمى‏گويد:

مرا درمنزل جانان چه‏جاى عيش‏چون‏هردم جرس فرياد مى‏دارد كه بربنديد محملها ⁽²⁴⁾

و يا

حشمت مبين و سلطنت گل كه بسپرد فراش باد هر ورقش را به زير پى ⁽²⁵⁾

خيام مى‏سرايد:

جاميست كه عقل آفرين مى‏زندش صدبوسه زمهر بر جبين مى‏زندش اين كوزه‏گر دهر ندانم زچه‏رو مى‏سازد و باز بر زمين مى‏زندش

ابو فراس ، شاعر خوش سخن عرب‏مى‏گويد:

الا انما الدنيا نضارة ايكة اذا اخضر منها جانب جف جانب ⁽²⁶⁾

شابى نيز در مواجهه با مرگ، خروش‏معترضانه نوع انسان را داشت، بخصوص‏كه او با تمام وجود، سايه هولناك و مهيب‏مرگ را همواره بر خويشتن حس مى‏كرد ودر طول ابتلا به بيمارى قلب، بارها دربرابر مرگ، خيره، چشم در چشمان سرخ‏او دوخت و در جهنم سوزانى كه دردهاى‏جانكاه برايش ساخته بودند، بارها لهيب‏سوزان آن را با جان لمس كرد.

اين فرسايش مدام و درگيرى فكرى وپنجه در پنجه مرگ داشتن، از عناصر مهم‏تراژدى زندگى خصوصى شاعر به شمارمى‏رود. احساس فنا و اينكه در عنفوان‏جوانى و شادابى همه چيز در حال فروريختن است و زيباييها، رهسپر مسيرنيستى هستند و عشقها به سوى نابودى‏مى‏روند و سرانجام احساس اينكه اينهمه‏قدرت، نشاط، نيرو و جمال بازيچه دست‏مرگ است، بر تارهاى وجود شاعر ضربه‏نواخته، او را به سوز و نوادر مى‏آورد.

و حقيقت اين است كه انسان را دربرابر مرگ، اختيارى نبخشيده‏اند، گرچه اودر ميانه مرگ و تولد، صاحب اختيار واراده است، اما در ميلاد و مرگ خويش‏هيچ نقشى ندارد. بيتابى انسان كه از زبان‏شاعر شنيده مى‏شود، حاصل ترس ازمرگ نيست‏بلكه حاصل ترس از عدم‏خلود مى‏باشد، انسان به طور فطرى كمال‏را مى‏طلبد و جاودانگى و سرمديت ازخواستهاى اوست; روح نشات گرفته‏انسان از خداوند، جزئى از بقاى مطلق‏اوست كه اين جزء در خلود، تابع كل‏است. بنابراين گرچه مساله مرگ حداقل‏براى شاعران مسلمان حل شده است،اما بهر حال براى فناى انسان درمقطعى از زمان كه دنيا باشد، تاسف‏دارند.

شابى در اين باره مى‏گويد:

وقلت: هو الكون مهد الجمال ولكن لكل جمال خريف ⁽²⁷⁾

"گفتم كه اين هستى و جهان وجود،بستر و گاهواره زيبايى است ولى هرزيبايى و جمال، پاييزى دارد."

شاعر حقيقت فنا را در چهار چوب‏تعاليم اسلام پذيرفته و اگرچه به جهان‏ديگر ايمان دارد و به رستاخيز انسان‏معتقد است اما بهر حال فناى اين همه‏زيبايى را دردناك مى‏داند و مى‏گويد:

تمشى الى العدم المحتوم باكية طوائف الخلق و الاشكال و الصور ⁽²⁸⁾

"گروههاى مردم و شكلها و صورتهاى‏گريان و اندوهناك، به سوى نابودى‏حتمى پيش مى‏روند."شابى انسانى مؤمن است و مى‏داند كه‏دنيا بر نظامى درست مى‏چرخد و مرگ،پايان همه چيز نيست و مرگها و سختيهاخود عاملى براى درك سعادت وخوشبختى هستند . براى همين، اين‏حقيقت را در شعرش به وضوح بيان‏مى‏كند تا مبادا بر اين وهم باشيم كه وى‏رستاخيز را نپذيرفته يا از نظام دنيا بى‏خبراست :

تامل ... فان نظام الحياة نظام دقيق ، بديع ، فريد ولو لا شقاء الحياة الاليم لما ادرك الناس معنى السعود

"تامل كن ... زيرا نظام زندگى ، نظامى‏دقيق ، ابتكارى و نادر است و اگر تيره‏روزى و شوربختى اين زندگى دردناك‏نبود ، مردم معناى سعادت را درك‏نمى‏كردند." ⁽²⁹⁾

ولى با اينهمه ، مرگ مشغوليت فكرى‏انسان است و فطرت او خلود را مى‏طلبد،پس اين اشتغال فكر، امرى كاملا طبيعى‏است، مخصوصا آنجا كه انسان را و اختيارانسانى را در آن راهى نيست. براى همين‏شابى مى‏سرايد:

و ماذا على القدر المستمر لو استمرا الناس طعم الخلود ولكن هو القدر المستبد يلذ له نوحنا ، كالنشيد !

"قضا و قدر هميشگى را چه مى‏شود،اگر مردمان لذت و شيرينى طعم‏جاودانگى و سرمدى شدن را بچشند؟!... ولى اين همان سرنوشت جبار و خودكامه‏است كه ناله و زاريهاى ما برايش چون‏يك ترانه ، شيرين مى‏نمايد." ⁽³⁰⁾

اين حقيقت كه ما را بر خلود خويش،اختيارى نيست و سرنوشت است كه ما رابه سوى مرگ مى‏راند، حقيقتى است كه‏ناچار از تسليم در برابر آن و گردن نهادن‏بدان هستيم و اين همان جبرى است كه در بخشى از اشعار شاعر به آن‏بر مى‏خوريم.

2- دنيا و زندگى دنيوى، آميزه‏اى ازشيرينى و تلخى، شكست و پيروزى وناكامى و كامروايى است.

انسانهايى كه داراى عواطف لطيفترى‏هستند و احساسات بيدار و شعور وآگاهى قويترى دارند، در آن نج‏بيشترى‏مى‏برند و جامهاى زهرآگين‏ترى رامى‏نوشند. اين ويژگى در وجود همه‏انسانها هست و لحظات رنج‏آور انسان درروى زمين بيشتر از اوقات خوش وسعادتمندى اوست چرا كه "انسان در رنج‏و سختى آفريده شده است" ⁽³¹⁾ ; خميره‏وجود او بارهاى سنگين مسؤوليتى را كه‏آسمانها و زمين از برداشتن آن خوددارى‏كرده بودند، پذيرفته است. همين درك ومشقت و رنج گريز ناپذير است كه شاعران‏را وا مى‏دارد تا چنين بسرايند:

سماط دهر دون پرور ندارد شهد آسايش مذاق حرص و آز اى دل بشوى ازتلخ واز شورش

و چون تلخيهاى روزگار و اندوه آن راجبرى و اجتناب ناپذير يافته‏اند، گفته‏اند:

به داده رضا بده وز جبين گره بگشاى كه برمن و تو دراختيار نگشوده است

و شاعر خوش قريحه عرب در قرن‏چهارم مى‏سرايد:

هى الدار ما الآمال الا فجائع عليها و لا اللذات الا مصائب ⁽³²⁾

"دنيا خانه‏اى است كه آرزوها در آن جزمصيبت و فاجعه نيستند و خوشيها ولذتها، گرفتارى و بلا هستند."

شابى نيز با تمام تلخيهايى كه از عمركوتاه بيست و پنج‏ساله خويش ديده، به‏دليل ظرافت‏بيشتر روحش و بيدارى‏احساسش، اين موضوع را حس و ترسيم‏مى‏كند و شكوه كنان به خداوند خطاب‏مى‏كند:

انت جبلت‏بين جنبى قلبا سرمدى الشعور و الانتباه انت عذبتنى بدقة حسى و تعقبتنى بكل الدواهي بالاسى ، بالسقام، بالهم، بالوحشة بالياس ، بالشقا المتناهي بالمنايا تغتال اشهر اماني و تذوى محاجرى و شفاهي ⁽³³⁾

در اين قصيده از اينكه بدون حق‏انتخاب، قلبى حساس و شكننده نصيب‏وى گرديده، رنجور است و خطاب به‏خداوند از داشتن قلبى كه جاودانه حس وآگاهى دارد، شكايت مى‏كند و مى‏پرسد كه‏چرا چنين قلب حساسى را در سينه او قرارداده است و با حساسيت‏شديد و اعطاى‏احساس قوى، او را شكنجه و عذاب‏مى‏دهد و با تمام مصائب و بلاها كه درپى شاعر است (با درد، بيمارى، رنج وتنهايى، نااميدى، شوربختى كامل و مرگ‏كه لذت بخش‏ترين آرزوها را به ناگهان‏مى‏ميراند) لبها و چشمان شاعر را پژمرده‏مى‏سازد.

اين جبر نيز از جمله مسائلى مى‏باشدكه از اختيار انسان خارج است زيرا دنياتركيبى از خير و شر است و همانطور كه‏خود شاعر قبول دارد، اگر شر نبود هرگزسعادت دنيا قابل لمس نمى‏شد. اساس وبناى دنيا چنين آفريده شده و انسان‏چاره‏اى ندارد جز آنكه نوع نگرش خود رابه دنيا عوض كند و يا عمر خود را درعذاب هميشگى سپرى نمايد. بنابر اين‏بخشى از جبرگرايى شاعر - كه منافاتى بااراده و عزم او در مسائلى كه در آن مختار،است ندارد - ناشى از اين حس است. خوداو نيز به انسان پيام مى‏دهد كه:

فاصبرعلى سخط‏الزمان وماتصرفه‏الشؤون فلسوف ينقذك‏المنون و يفرح‏الروح ⁽³⁴⁾

"بر غضب و خشم زمان وگردش امور،صبر و شكيبايى نما! چرا كه بزودى مرگ،تو را نجات خواهد داد و روح زندانى دركالبد تن، شادى خواهد كرد."

اراده مورد نظر شابى ، اراده عرفى‏است و اراده عرفى در چهار چوب اراده‏تفويض شده از جانب خداوند به انسان‏مى‏گنجد و در شؤونى چون مرگ، حيات،تولد، تغيير نواميس و قوانين طبيعى درحالت عادى ، دخالت ندارد. پس وقتى كه‏شابى از اراده انسانى دفاع مى‏كند وباحرارت و ايمان از شدت نفوذ و قدرت‏عملى آن سخن مى‏گويد به امورى خارج‏از نيمه جبرى زندگى نظر دارد، زيرا انسان‏بطور نسبى مختار يا مجبور است و درهيچ‏يك از اين موارد حق تصرف مطلق‏ندارد.

3- در برخى از موارد، نگرش شابى به‏مساله مجبور بودن انسان و تسليم او درمسائل اجتماعى - سياسى، نگرش‏هجوآميز و استهزاگر است، ولى روش‏مطرح كردن موضوع به وسيله وى، ازنوعى پيش استدلال ايجابى كه سرانجام‏به نفى مى‏رسد، تشكيل مى‏شود.اين كاراوشبيه به موضع‏گيرى ابراهيم خليل‏«عليه السلام‏»در برابر بت‏پرستان و منكران قومش‏مى‏باشد. ابراهيم‏«عليه السلام‏»، زمانى كه قصدنفى خدايان و اثبات خداى واحد را دارد،ابتدا خود را پرستنده ستاره و ماه و سپس‏خورشيد مى‏خواند ولى با برشمردن‏ضعفها و كاستيها و نقص هر كدام از آنها،سرانجام به اثبات توحيد مى‏پردازد و يازمانى كه در بتكده، آتش خشم خود را برسر بتها ريخته و آنها را مى‏شكند و تبر برگردن بت‏بزرگ مى‏نهد و در پاسخ مردم‏متحير مى‏گويد: "از بت‏بزرگ بپرسيد اوپاسخ شما را خواهد داد كه چه كسى بتهارا شكسته است." يعنى از موضعى‏برخورد مى‏كند كه توهم همسو بودن‏ابراهيم با آنان و پذيرش مبادى اوليه آنهارا مى‏نمايد، در حالى كه چنين نيست .

از آنجا كه جامعه دينى در زمان شاعر،يك جامعه مرده و پر از خرافات وتقليدهاى كوركورانه بود و عده‏اى عالم‏ناآگاه و يا خيانت پيشه و منافق كه منادى‏تسليم، خفت، ذلت و صبر سياه وخواستار تحمل رنجها و مشقات به‏وسيله مردم براى دريافت اجر اخروى‏بودند، همگام با استعمار بيرحم بيگانه، برلوح سرنوشت مردمان رقمى ديگر طرح‏مى‏زدند ⁽³⁵⁾ ، افرادى چون شابى مجبورشدند با ترسيم اين جنبه زشت از حيات‏ملت‏خود، عمق فاجعه را بنمايانند; گرچه‏اين پديده، مخصوص جامعه او نبود ونيست و مى‏تواند در هر جامعه فرسوده‏بنيانى كه استحمار و تحميق مردمان در آن‏رايج است، رخ بنماياند.

در چنين جو تاريكى كه حركتهاى‏اصلاحى با مواجهه شديد و به نام مذهب‏و دين سركوب مى‏شد و حتى تلاشهاى‏جديد ادبى نيز به نوعى تفسير و تعبيرناروا پيدا مى‏كنند شاعر از همان موضع‏ابراهيم خليل‏«عليه السلام‏»با مردمان سخن‏مى‏گويد.

مهمترين تجسم تفكر شاعر در اين‏باره در قصيده "فلسفة الثعبان المقدس" ⁽³⁶⁾ تبلور يافته‏است. خلاصه اين قصه شعرى،اين است كه شاعر طبيعتى زيبا را در بهارتوصيف مى‏كند كه تمام هستى غرق درطهارت و پاكى و جنگل بسان محرابى‏براى عبادت به نظر مى‏رسد; در چنين‏فضاى شادى، توكاى كوچكى، رقصان وشاد، برفراز گلها و سبزه‏ها، براى خورشيدآواز مى‏خواند و احساس خوشبختى ونشاط و امنيت‏سراسر و جودش را انباشته‏مى‏سازد، ولى مار كوهستان او را مى‏بيندو گويى كه شلاق سرنوشت و لعنت‏خدايان بر توكا نازل شده باشد، پرنده‏بينوا و متحير، در نهايت‏خشم از خودمى‏پرسد كه: "گناه او چيست تا مستحق‏چنين عذابى باشد؟" و بعد خودش پاسخ‏مى‏دهد كه: "او را جرمى نيست، جز آنكه‏در هستى، خوشحال و سعادتمند است وبدبختى او از آن روست كه سعادت‏ضعيفان، در نزد قدرتمندان، جرمى بزرگ‏محسوب مى‏شود كه بدترين مجازاتها رادر پى‏دارد." و سپس از خود مى‏پرسد:"عدالت در كجاست؟ آيا عدالت در شرع‏مقدس ، نهفته در انديشه قدرت است كه‏سعادت ضعيف در آن جرم به شمارمى‏رود؟" توكاى گرفتار، به خود مى‏گويدكه: "صلح و امنيت، حقيقتى دروغين‏است و هيچ عدالتى در جهان نمى‏تواندپياده شود، مگر آنكه نيروها و قواى دوطرف ضعيف و قوى به توازن و تعادل‏برسند." ولى اژدهاى مقدس، لبخندى‏استهزاآميز زده و سخنان توكا را حمل برجهالت و جوانى او مى‏كند و به اومى‏گويد: "من خدا هستم، و مادامى كه‏مردم سايه مرا مى‏پرستند و از لعنت ومجازاتم مى‏هراسند و شادمانه چون‏پارسايان برايم قربانى مى‏كنند، خدايى‏من پايدار است و سعادت موجودپرهيزكار در اين است كه قربانى خداى‏خود باشد." و به توكا تلقين مى‏كند كه‏جاودانگى او در گرو هضم شدن وى درروح هميشه زنده اژدهاست.

خروش حماسه روح شاعر، با تعبيرچنين سخنانى به اوج مى‏رسد و از زبان‏توكا در حالى كه پنجه‏هاى مرگ گلويش رامى‏فشارد، مى‏گويد:

"حق و حقيقت ضعيف ، نه مى‏تواندصاحب‏نظر باشد و نه صدايش به جايى‏مى‏رسد. نظر، نظر مغلوب كننده پيروزمنداست. پس تو خواسته و اراده خود را اجراكن و به خاطر شنيدن سخنان پوچ من برحضرتت، رحم كن." ⁽³⁷⁾ در حقيقت‏حرف آخر اين قصيده راخود شاعر مى‏زند و نتيجه را چنين بيان‏مى‏كند:

و كذلك تتخذ المظالم منطقا عذبا لتخفى سوءة الآراب

"اين چنين است كه ستم از زبانى‏شيرين و خوش استفاده مى‏كند تا زشتى‏اهداف و خواهشهاى خود را بپوشاند."

اين قصيده تنها جايى نيست كه شابى‏از قضا و سرنوشت و حكومت جبارانه آن‏بر انسان سخن مى‏گويد. ولى چگونه‏شاعرى كه با شور و ايمان از اراده و قدرت‏آرمانخواهى انسان صحبت مى‏كند و همه‏موجودات قهار را تابع خواست انسان‏مى‏داند، ناگهان چنين رضايتمندانه دربرابر قضا و قدر تسليم مى‏شود و به‏خواهش آن گردن مى‏نهد ؟

جواب اين سؤال، همان موضع‏گيرى‏ابراهيم‏«عليه السلام‏» در برابر قوم خويش است.شابى در آغاز قصيده ، مقدمه‏اى كوتاه‏آورده و در آن مى‏گويد: "فلسفه اژدهاى‏مقدس، فلسفه‏اى براى تمام مكانهاست وهمانطور كه مار مقدس در اين قصيده باتوكا - كه مى‏كوشد تا دليل مرگ خويش رابداند - طورى سخن مى‏گويد كه چنان‏مرگى را توجيه كند و فيلسوفانه وصوفيانه اين مرگ را جانبازى و فداكارى‏ترسيم نمايد، امروز نيز سياست غرب، دربرابر ملتهاى ضعيف و كم قدرت، با زبان‏شعر، زيبايى و هنر همراه است. زمانى كه‏استعمار براى بلعيدن ثروت و خيرملتهاى آزاده مى‏كوشد و ارزشهاى ملى‏آنها را مى‏كشد، از همين زبان بهره مى‏گيردو آن را سياست تركيبى و همراهى‏مى‏نامد و از اين سياست‏به عنوان تنهاراهى كه ملتها براى رسيدن به حقوق وكمال انسانى خويش در پيش دارند، يادمى‏كند. ولى نابودى و فناى حقيقى،زشت و ناپسند است كه هيچ فلسفه، شعر،خيال و سخن جذابى و هيچ روح‏صوفيانه‏اى نمى‏تواند از زشتى و فضاحت‏آن بكاهد." ⁽³⁸⁾

شابى با بيان چنين مقدمه‏اى، فلسفه‏قدرت و تعميم فكر قضا و قدر محتوم رابراى خواننده توجيه كرده تا كسى گمان‏نكند كه اين سخنان توكا، انديشه موردقبول خود اوست.

متاسفانه بسيارى از نويسندگان ، درتحليل شعر شابى ، دچار اشتباه شده وتوجهى به توهم زدايى شابى نكرده‏اند،مثلا جرج ناصيف در كتاب خويش، به‏اين باور مى‏رسد كه "انسان از ديدگاه‏شابى، محكوم به قدرت و خواست‏خداست و هيچ چاره دردى براى وى‏نيست و نيتجه پرسشگرانه‏اى كه از اين‏قصيده مى‏گيرد جز اين نيست كه شاعر،خداوند، دين، عبادت مردم و تقديم‏قربانى آنان را به سخريه گرفته‏است." ⁽³⁹⁾

در صورتى كه با مطالعه دقيق ديوان ،اين تناقض نمايى از بين مى‏رود و بايدگفت كه شابى ايمان داشته كه زندگى اصل‏است و انسان براى كمال، زندگى مى‏كند وراز كمال در آرمانجويى و عشق است واين اهداف اگر برانگيزنده عزم ملتى باشدو با اراده عملى آنها درهم آميزد، هيچ‏موجودى را تاب ايستادن در برابر چنان‏خواستى نيست، چرا كه عزم و اراده انسان‏در اين جهت، همسو با قوانين و نواميس‏طبيعى و در طول خواست‏خداست، آنجاكه مى‏فرمايد: "ان الله لا يغير مابقوم حتى‏يغيروا ما بانفسهم" ⁽⁴⁰⁾ و شابى مى‏گويد :

لا ينهض الشعب الا حين يدفعه عزم الحياة، اذا ما استيقظت فيه و الحب يخترق الغبراء، مندفعا الى السماء اذا هبت تناديه ⁽⁴¹⁾

"ملت‏به پاى نمى‏خيزد ، مگر آنكه‏تصميم به زندگى ، در او بيدار و زنده گرددو او را به حركت در آورد و به جلو براند،همينطور است زمانى كه آسمان دانه را ندامى‏دهد و به سوى خود مى‏خواند. دانه دردل خاك، تيرگيها را مى‏شكافد و به سوى‏آسمان سر بر مى‏كشد."

شابى به قضا و قدر در چهارچوبى كه‏انسانها فطرتا حس مى‏كنند كه در آن آزادنيستند و در مسائلى كه خارج از قدرت وتوان انسات است، ايمان دارد ولى قضا وقدرى را كه از سوى توانگران، دين‏فروشان و استعمارگران تحميل مى‏شود،نمى‏پذيرد. او به قضا و قدر به عنوان‏ناموس خلقت اعتراف مى‏كند و حقيقت‏اين است كه چنان قضا و قدرى در طول‏اراده خالق هستى است و اراده انسان‏متصل به آن است. اگر انسانى اراده‏اش برخير باشد و عزم كند، خداوند نيز "يهدى‏من يشاء" است و او را در جهت‏خير وصلاح هدايت مى‏كند و اگر عزم بر كاهلى‏و سستى و ضعف كند، بر اساس قانون‏هستى بدان سو سوق داده مى‏شود. آنچه‏ملت، او در آن زمان برگزيد، اين راه بود.قدرت جابرانه چنين سرنوشتى تا زمانى‏است كه انسان در برابرش ضعيف ومنفعل باشد ولى اگر انسان عزم زندگى درسرداشت ، قدرت سرنوشت و قضا و قدررا به خود منتقل مى‏كند شابى مى‏گويد:

"بگذاريم سرنوشت كار خود را انجام‏دهد. ما نيز بايد كار خويش را بكنيم. اگرقلب ما انباشته از نور باشد، ديگر چه‏ترسى از تاريكى و سياهيهاست، مااقيانوسى وسيع با ساحلهايى دور خواهيم‏شد كه سلطه بارانها و طوفانها، تنها بررونق و حيات و مواج بودن آن خواهدافزود." ⁽⁴²⁾

شابى در قصيده "للتاريخ" ⁽⁴³⁾ نيز ازهمان برهان ابراهيمى بهره گرفته است. ازديدگاه او از قضاى خداوند بايد به قدر اوپناه برد. مشيت‏خداوند جز در مواردخارق العاده و اعجازى ، از كانال اسباب وعوامل و در سايه نظام‏مندى بر مخلوقات‏جارى است و اراده و عزم انسانى سببى ازاسباب نظام الهى است. آنچه شابى از اراده‏ملت و قضا و قدر مى‏گويد، چيزى درچهارچوب همين نظام‏مندى است.بنابراين هيچ تناقضى ميان عقيده او به‏قضا و قدر و ايمان او به اراده ملتها، وپيروزى خواست آنها وجود ندارد، آنجا كه‏چون پيامبرى ناشناخته و رسولى گمنام‏در عالم ادب، مى‏گويد:

خلقت طليقا كيف النسيم و حرا كنور الضحى فى سماه تغرد كالطير اين اندفعت و تشدو بما شاء وحى الاله كذا صاغك الله يا ابن الوجود و القتك فى الكون هذى الحياة فمالك ترضى بذل القيود و تحنى لمن كبلوك الجباه؟ و تسكت فى النفس صوت الحياة القوى اذا ما تغنى صداه ؟ ⁽⁴⁴⁾

شاعر به همجنسان و نوع بشرمى‏گويد كه انسان چون نسيم، رها و چون‏نور سپيده دمان در آسمان، آزاد آفريده‏شده است، پس بايد هركجا مى‏رود و به‏هر سو حركت مى‏كند، چون پرندگان ترانه‏سر دهد و به آنچه كه خداوند بدو الهام‏كرده است، نغمه‏سرا دهد. او به انسان‏يادآورى مى‏كند كه خداوند بشر را چنين‏آفريده است و زندگى اينگونه او را درعالم وجود در انداخته است. و از انسان‏مى‏پرسد كه چرا به تحمل خوارى وتحقير در بندها و زنجيرها تن داده است ودر برابر زندانبانها و اسير كنندگان خويش،پيشانى بر زمين سوده و فروتنى پيشه‏مى‏كند، و در وجود خويش صداى بلند ونيرومند زندگى را كه در تمام اجزاى‏وجودش طنين افكن شده و پژواك آن راكه از همه سو به سوى او بازمى‏گردد،خاموش مى‏سازد؟

وى شاعرى مسلمان و متعهد است كه‏فكرش در مهد انديشه اسلامى و درسايه‏سار ايمان پرورش يافته است. از اين‏رو مساله قضا و قدر و جبر و اختيار درباور او جايگاه حقيقى خود را مى‏يابد.شابى يقين دارد كه انسان در دنياى ما، نه‏آزاد مطلق است و نه گرفتار و مجبورمحض; بلكه چيزى است ميان اين دو.

با استفاده از رابطه هيبرپول در فيزيك‏و كوانتوم مكانيك كه عبارت است از:رابطه X ضربدر y مساوى با مقدارى‏ثابت‏يعنى X * y const مى‏توان‏گفت كه "حاصل ضرب شخصيت انسان‏در درجه اختيار او ساويست‏با يك‏مقدار ثابت. يعنى هرچقدر شخصيت‏انسان كمتر باشد، درجه جبرش زيادترشده و به سوى حيوانيت ميل مى‏كند و برعكس هر چقدر شخصيت انسان بيشترباشد درجه جبرش كمتر مى‏شود تا به‏چيزى تقريبا نزديك صفر برسد."

"بنابراين نظريه، هرچقدر شخصيت‏انسان اوج گرفته و پر قدرت‏تر شود،جبرش صفر مى‏گردد. يعنى به نفس‏مرضيه مى‏رسد كه با روح يكى است و دراين حالت داراى اختيار مطلق است‏يعنى‏ديگر جبر بر او حكومت نمى‏كند. بنابراين‏براى يك انسان ممكن و ميسر است كه به‏درجه حيوانيت‏سقوط كند و مجبورمطلق باشد و يا به ملكوت اعلى صعودكند و مختار مطلق گردد. شخصيتها بين‏اين دو حد ماگزيمم و مينيمم، در حال‏نوسان هستند. هرچقدر شخصيت آدم‏بالاتر است، اختيارش بيشتر و جبرش‏كمتر است.

اينگونه مى‏شود كه انسانها بر اساس‏شخصيتشان در طبيعت‏حركت مى‏كنند وبه اندازه طيران و پرواز روحى كه به آنهادست مى‏دهد از دنياى مادى آزاد و به‏اختيار نزديك مى‏شوند تا جايى‏كه مختارمطلق مى‏شوند و در آنجا حتى حياتشان‏نيز به دست‏خودشان خواهد بود." ⁽⁴⁵⁾

سوز و گداز شاعر و شعله ور شدن‏روح حساس او در اعتراض به چنين‏جبرى است كه ساخته دست انسان است. وى از اينكه ملتى آزاد، با مرگ مجد وافتخار و اقتدار معنوى خويش به لجن‏جبر انسانى نشسته است، شكوه دارد و نه‏از جبرى كه در بخشى از طبيعت و بدون‏حق دخالت انسان و ارده او جارى است ونه از جبرى كه انسان را در آن اختيارنيست. گرچه زمانى از چنين جبرى نيز لب‏به شكايت گشوده است اما در بررسى‏ديوان و آمار او بيشترين رنج وى از جبرخود ساخته انسان و بندهاى تنيده به‏دست‏خود وى مى‏باشد.

نتيجه

اراده ⁽⁴⁶⁾ از مهم‏ترين مضامين به كاررفته در قصايد و اشعار ابوالقاسم شابى‏است كه از حيث تقسيم‏بندى، در وطنيات‏يا شعر ملى يا شعر سياسى - اجتماعى اومى‏گنجد.

در مطالعه ديوان و برخى اشعار شابى‏به نظر مى‏رسد كه شابى كاملا به جبرمعتقد است و انسان را از هر نوع‏عكس‏العمل در برابر قدرت جبارسرنوشت عاجز مى‏داند، از اين رو لازم‏است اراده در شعر شابى و متناقض‏نمايى‏هاى آن در ديوان او بررسى شود.

شاعر در جايى از ديوان خود مى‏گويد:"فرزندان روزگار در دنيا همانطور كه اله‏مى‏خواهد ، هستند" ⁽⁴⁷⁾ به نظر مى‏آيد كه‏او در برخى از موارد، تابع فلسفه قدرت‏است و انسان را در بست در اختيارسرنوشت و قضا و قدر حتمى‏مى‏شمارد ⁽⁴⁸⁾ و عامل تعيين سرنوشت رانيز خداوند مى‏داند ، در حالى كه درجاهاى ديگرى ، از اراده و اختيار انسان دم‏زده و سعى در دميدن روح زندگى و اراده،در وجود فسرده او مى‏كند. پس چگونه‏مى‏توان اين سخنان شاعر را كه با ايمان وصداقت ابراز مى‏شود با تسليم در برابرسرنوشت ، تعليل و توجيه كرد ؟

اين پژوهش نشان مى‏دهد كه شابى‏اراده انسانى را در طول اراده خداوندارزيابى مى‏كند. شاعر ايمان دارد كه‏زندگى و حيات، اصل است و انسان براى‏كمال، زندگى مى‏كند و راز كمال را درآرمانگرايى و عشق مى‏بيند و وسيله‏حصول به آن را در اراده مى‏داند. وى‏معتقد است همانگونه كه در قرآن آمده:"خداوند سرنوشت هيچ ملتى را تغييرنخواهد داد، مگر آنكه در وجود خود تغييرايجاد كنند " ⁽⁴⁹⁾ ، طبق ناموس هستى وقوانين آفرينش، اراده خداوند زمانى درراستاى خير انسان به كار خواهد افتاد كه‏اراده انسان به اختيار با آن منطبق وهماهنگ گردد.

اشعار جبر نمايى كه وى در ديوان‏آورده در درجه اول حاصل جو دينى‏توجيه كننده به صبر سياه و ذلت و تسليم‏در برابر استعمار و در درجه بعد جنبه‏طنزى تلخ و گزنده را دارد.

نهايت‏سخن آنكه وى به قضا و قدر تاحد زيادى به عنوان ناموسى از نواميس‏هستى ايمان دارد اما قضا و قدر موردقبول او، نوعى سرنوشت مثبت است; نه‏يك تسليم كور و محض.

 البشر الحافي

در قرن دوم هجري مردي خوشگذران در بغداد زندگي مي کرد. نام او بشر بن حارث بود. شبي دوستان بشر در خانه او گرد هم جمع شده بودند و مشغول خوشگذراني و نوشيدن شراب بودند. صداي آلات موسيقي و غناء در کوچه مي پيچيد. همان موقع امام موسي بن جعفر عليه السلام از آن کوچه عبور مي کرد. امام مقابل خانه بشر ايستاد و در زد. کنيز خانه در را باز کرد.

امام موسي بن جعفر عليه السلام از او پرسيد: آيا صاحب اين خانه آزاد است يا بنده؟!

زن جواب داد: آزاد است.

امام فرمود: راست گفتي. اگر بنده ي خدا بود، حتما از خداوند شرم مي کرد.

سپس به راه خود ادامه داد. بشر که متوجه گفتگوي کنيز با امام شده بود. پا برهنه به طرف امام دويد و به او گفت: اي مولاي من! آنچه را که به زن گفتي براي من تکرار کن.

امام مجدّدا سخن خود را تکرار کرد. در اين هنگام نور الهي بر قلب بشر تابيد و از کرده خود پشيمان شد.

بشر دست امام موسي عليه السلام را بوسيد و گونه هاي خود را بر خاک ماليد در حاليکه گريه مي کرد و مي گفت: بل عبدٌ ... بل عبدٌ ...

از آن زمان به بعد بشر زندگي جديدي را شروع کرد به گونه اي که يکي از پرهيزکارترين بندگان خدا شد و در پارسايي به مقامي رسيد که مردم خاکي را که او گام هايش را روي آن مي گذاشت مقدّس مي شمردند.

بشر تا پايان عمر خود پا برهنه راه مي رفت ، زيرا در حالي که پا برهنه بود نور الهي وجودش را فرا گرفت و نفس پاک امام موسي بن جعفر عليه السلام او را متحول کرد. به همين دليل به « بشر حافي » معروف شد ( يعني بشر پابرهنه )

 در تذکرة الأولياء عطار نيشابوري آمده است که بشر حافي روزي کاغذي ديد که بر آن نوشته « بسم الله الرحمن الرحيم ». بشر کاغذ را برداشت و عطري خريد و آن کاغذ را معطّر کرد و به تعظيم ، آن کاغذ را در خانه قرار داد.

بزرگي آن شب در خواب ديد که به او گفتند بشر را بگوييد:

طيّبت اسمنا فطيّبناک و بجّلت اسمنا فبجّلناک ، طهّرت اسمنا فطهّرناک ، فبعزّتي لأطيّبنّ اسمک في الدنيا و الأخرة .»

اسم ما را خوشبو گردانيدي پس تو را خوشبو گردانيديم و ارزش اسم ما را بالا بردي و گرامي داشتي پس ارزش و منزلت تو را بالا برديم ؛ اسم ما را پاکيزه و طاهر گردانيدي پس تو را پاک و طاهر کرديم ؛ قسم به عزّت و بزرگواري خودم نام تو را در دنيا و آخرت پاکيزه و مطهّر مي کنم.

روزي حضرت كاظم عليه السلام از در خانه ((بشر حافي)) در بغداد مي گذشت كه صداي ساز و آواز و رقص را از آن خانه شنيد.
ناگاه كنيزي از آن خانه بيرون آمد و در دستش خاكروبه بود و بر كنار در خانه ريخت. امام فرمود: اي كنيز صاحب اين خانه آزاد است يا بنده ؟ عرض كرد: آزاد است. فرمود: راست گفتي اگر بنده بود از مولاي خود مي ترسيد.
كنيز چون برگشت ((بشر حافي)) بر سر سفره شراب بود و پرسيد: چرا دير آمدي ؟ كنيز جريان ملاقات را با امام نقل كرد.
بشر حافي با پاي برهنه بيرون دويد و خدمت آن حضرت رسيد و عذر خواست و اظهار شرمندگي نمود و از كار خود توبه كرد.

به قول شيخ عطار زادگاه او شهر مرو بوده اما در بغداد سكونت داشت. و ابتداي توبه او اينگونه بود كه روزي با حالت مستي راه مي‌رفت. در اثناي راه كاغذي يافت كه روي آن «بسم الله الرحمن الرحيم» نوشته شده بود. عطري خريده و كاغذ را معطر ساخته و در خانه گذاشت. يكي از بزرگان آن شب خواب ديد كه گفتند: بشر را بگو كه تو نام ما را معطر گردانيدي پس ما هم تو را معطر گردانيم. و نام ما را عظمت بخشيدي، پس ما هم تو را عظمت بخشيم. تو نام ما را پاك گردانيدي، پس ما هم تو را پاك گردانيم. سوگند به عزتم كه نام تو را در دنيا و آخرت معطر گردانيم. آن بزرگوار با خود گفت: بشر مرد گنه كاري است حتما اشتباه مي‌بينم. اما او عينا سه مرتبه اين خواب را ديد. صبح از خواب بلند شد و بشر را طلب كرد. گفتند در ميخانه است. داخل ميخانه شد و از حضور بشر در آنجا جويا شد. گفتند بشر اينجا هست اما مست است و بي خبر. بزرگوار گفت به او بگوييد كه برايش پيغامي دارم. بشر گفت: پيغام چه كسي را داري؟ بزرگوار گفت پيغام خدا را دارم. بشر گريان شد و در حالت مستي گفت: حتما با من عتابي دارد. سپس مهلتي طلبيد تا با يارانش وداع كند. رو به يارانش كرد و گفت: اي ياران مرا خواندند. بنابراين شما را بدرود گفتم. و ديگر هيچ وقت مرا در اين كار نخواهيد ديد.
حافي در لغت به معني پا برهنه است و در خصوص وجه تسميه او به اين لقب، اقوال متعددي منقول است. اما تمامي اين اقوال حاكي از پا برهنه بودن او مي‌باشد و تنها اختلافي كه بين آنها وجود دارد، علت اين كار است.  شيخ عطار علت پا برهنگي او را اينگونه نقل مي‌كند: با او گفتند: «چرا كفش در پاي نكني؟» گفت:«آن روز كه آشتي كردم، پاي برهنه بودم. باز شرم دام كه كفش در پاي كنم. و نيز حق ـ تعالي ـ مي‌گويد: [والله جعل لكم الارض بساطا]«زمين را بساط شما گردانيدم.»‌ بر بساط پادشاهان ادب نبود با كفش رفتن.»
اما من در زمان تحصيل از يكي از اساتيد خود شنيدم كه مي‌گفت: هنگام ورود به مدينه گفت: اين شهري است كه در خود آثار قدم هاي پيامبر خدا را گنجانده است. پس از ادب نباشد كه من به جاي پاهاي او با كفش قدم بگذارم بنا بر اين در روي ريگ هاي سوزان مدينه همواره پا برهنه سير مي‌كرد. به قول شاعر:
به مقامي كه نشان كف پاي تو بود   سالها سجده صاحب نظران خواهد بود
 و همچنين مي‌گفت: روزگاري در اطراف مدينه فضولات حيوانات مشاهده شد. مردم گفتند: حتما بشر از دنيا رفته است. زيرا او در زمان حياتش تمامي آن ها را جمع آوري مي‌كرد.

وقتي ياد برهنگي هاي بشر مي افتم. در ذهنم اين آيه قرآن مجسم مي‌شود كه مي‌گويد: «اني انا ربك فاخلع نعليك انك بالواد المقدس طوي» يعني: ‍[خطاب خداوند به حضرت موسي] «من پروردگار توام تو كفشهاي خود را از پا بيرون كن كه اكنون در وادي مقدس قدم نهادي»

بعد از مرگ، او را به خواب ديدند. گفتند: «خداي با تو چه كرد؟» گفت: «با من عتاب كرد، گفت: «در دنيا از من چرا چندين ترسيدي؟ ندانستي كه كرم، صفت من است؟»

علي اكبر دهخدا

‌ علي‌ اكبر دهخدا ،نخستين‌ ستون‌ نويس‌ مطبوعات‌ ايران‌ كودك‌ دوره‌ طلايي‌
استاد علي‌ اكبر دهخدا از خبره‌ ترين‌ وفعال‌ ترين‌ استادان‌ ادبيات‌ فارسي‌ در روزگار معاصر است‌ كه‌ بزرگترين‌ خدمت‌ رابه‌ زبان‌ فارسي‌ در اين‌ دوران‌ انجام‌ داد.دهخدا علاوه‌ بر اينكه‌ دانشمند و محقق‌ بزرگي‌ بود مبارز جدي‌ و كوشايي‌ نيز در انقلاب‌ مشروطه‌ محسوب‌ مي‌ شد. او مبارزه‌ را نيز از راه‌ نوشتن‌ ادامه‌ مي‌ داد و مطالب‌ خود عليه‌ رژيم‌ مستبد قاجار را در روزنامه‌"صور اسرافيل‌" كه‌ از روزنامه‌ هاي‌ پرفروش‌ و مطرح‌ آن‌ زمان‌ بود چاپ‌ مي‌ كرد.
لغت‌ نامه‌ كه‌ بزرگترين‌ و مهمترين‌ اثر دهخدا محسوب‌ مي‌ شود 45 تا 50 سال‌ از وقت‌ دهخدا را گرفت‌. يعني‌ سالها بيش‌ از آنچه‌ حكيم‌ ابوالقاسم‌ فردوسي‌ صرف‌ شاهنامه‌ خود كرد. لغت‌ نامه‌ نه‌ تنها گنجينه‌ يي‌ گرانبها براي‌ زبان‌ فارسي‌ است‌، بلكه‌ معاني‌ و تفسيرات‌ و شروح‌ تاريخي‌ بسياري‌ از كلمات‌ عربي‌ را نيز داراست‌.
علي‌ اكبر دهخدا در حدود سال‌ 1297 هـ. ق‌ )1257 خورشيدي‌( در تهران‌ متولد شد. اگرچه‌ اصليت‌ او قزويني‌ بود ولي‌ پدرش‌ خانباباخان‌ كه‌ از ملاكان‌ متوسط‌ قزوين‌ بود، پيش‌ از ولادت‌ وي‌ از قزوين‌ به‌ تهران‌ آمد و در اين‌ شهر اقامت‌ گزيد. هنگامي‌ كه‌ او ده‌ ساله‌ بود. پدرش‌ فوت‌ شد و فردي‌ به‌ نام‌ ميرزا يوسف‌ خان‌ قيم‌ او شد. دو سال‌ بعد ميرزا يوسف‌ خان‌ نيز درگذشت‌ و اموال‌ پدر دهخدا هم‌ به‌ فرزندان‌ ميرزا يوسف‌ خان‌ رسيد.
در آن‌ زمان‌ يكي‌ از فضلاي‌ عصر به‌ نام‌ شيخ‌ غلامحسين‌ بروجردي‌ كه‌ از دوستان‌ خانوادگي‌ آنها بود كار تدريس‌ دهخدا را به‌ عهده‌ گرفت‌ و دهخدا تحصيلات‌ قديمي‌ را در كنار او آموخت‌. وي‌ حجره‌ يي‌ در مدرسه‌ حاج‌ شيخ‌ هادي‌ )در خيابان‌ حاج‌ شيخ‌ هادي‌( داشت‌، وي‌ مردي‌ مجرد بود و به‌ تدريس‌ زبان‌ عربي‌ و علوم‌ ديني‌ مشغول‌ بود. استاد دهخدا غالباص اظهار مي‌ كردند كه‌ هر چه‌ دارند، بر اثر تعليم‌ آن‌ بزرگمرد بوده‌ است‌. بعدها كه‌ مدرسه‌ سياسي‌ در تهران‌ افتتاح‌ شد، دهخدا در آن‌ مدرسه‌ مشغول‌ تحصيل‌ شد و با مباني‌ علوم‌ جديد و زبان‌ فرانسوي‌ آشنا شد.
معلم‌ ادبيات‌ فارسي‌ آن‌ مدرسه‌ محمد حسين‌ فروغي‌ موؤسس‌ روزنامه‌ تربيت‌ و پدر ذكاءالملك‌ فروغي‌ بود، آن‌ مرحوم‌ گاه‌ تدريس‌ ادبيات‌ كلاس‌ را به‌ عهده‌ دهخدا مي‌ گذاشت‌. چون‌ منزل‌ دهخدا در جوار منزل‌ مرحوم‌ آيه‌ الله‌ حاج‌ شيخ‌ هادي‌ نجم‌ آبادي‌ بود، وي‌ از اين‌ حسن‌ جوار استفاده‌ كامل‌ مي‌ برد و با وجود صغر سن‌ مانند اشخاص‌ سالخورده‌ از محضر آن‌ بزرگوار بهره‌ مند مي‌ گشت‌. در همين‌ ايام‌ به‌ تحصيل‌ زبان‌ فرانسه‌ پرداخت‌ و پس‌ از درس‌ خواندن‌ در آن‌ مدرسه‌ به‌ خدمت‌ وزارت‌ امور خارجه‌ در آمد. بعداص در سال‌ 1281 هنگامي‌ كه‌ 24 سال‌ داشت‌ معاون‌ الدوله‌ غفاري‌ كه‌ به‌ وزير مختاري‌ ايران‌ در كشورهاي‌ بالكان‌ منصوب‌ شده‌ بود، دهخدا را با خود به‌ اروپا برد، و استاد حدود دو سال‌ و نيم‌ در اروپا و بيشتر در وين‌ پايتخت‌ اتريش‌ اقامت‌ داشت‌، و در آنجا زبان‌ فرانسه‌ و معلومات‌ جديد را تكميل‌ كرد.
مراجعت‌ دهخدا به‌ ايران‌ مقارن‌ با آغاز مشروطيت‌ بود. او در حدود سال‌ 1325 هجري‌ قمري‌ )1285 هجري‌ شمسي‌( با همكاري‌ مرحوم‌ جهانگيرخان‌ و مرحوم‌ قاسم‌ خان‌ روزنامه‌ صور اسرافيل‌ را منتشر كرد. اين‌ روزنامه‌ از جرايد معروف‌ و مهم‌ صدر مشروطيت‌ بود، جذابترين‌ قسمت‌ آن‌ روزنامه‌ ستون‌ فكاهي‌ بود كه‌ به‌ عنوان‌ «چرند و پرند» به‌ قلم‌ استاد و با امضاي‌ «دخو» نوشته‌ مي‌ شد، و سبك‌ نگارش‌ آن‌ در ادبيات‌ فارسي‌ بي‌ سابقه‌ بود و مكتب‌ جديدي‌ را در عالم‌ روزنامه‌ نگاري‌ ايران‌ و نثر معاصر پديد آورد. وي‌ مطالب‌ انتقادي‌ و سياسي‌ را با روش‌ فكاهي‌ طي‌ مقالات‌ خود در آن‌ زمان‌ منتشر مي‌ كرد. پس‌ از تعطيلي‌ مجلس‌ شوراي‌ ملي‌ در دوره‌ محمد علي‌ شاه‌، آزاديخواهان‌ ناچار از كشور خارج‌ شدند. دهخدا نيز به‌ استانبول‌ و از آنجا نيز به‌ اروپا رفت‌.
وي‌ در پاريس‌ با علامه‌ محمد قزويني‌ معاشر بود، سپس‌ به‌ سويس‌ رفت‌ و در «ايوردن‌» سويس‌ نيز سه‌ شماره‌ از «صوراسرافيل‌» را به‌ كمك‌ ميرزا ابوالحسن‌ خان‌ پير نيا
)معاضد الدوله‌( منتشر كرد. آنگاه‌ دوباره‌ به‌ استانبول‌ رفته‌ و در سال‌ 1327 هجري‌ قمري‌ با مساعدت‌ جمعي‌ از ايرانيان‌ تحت‌ عنوان‌ مكور كه‌ در تركيه‌ بودند روزنامه‌يي‌ به‌ نام‌ «سروش‌» به‌ زبان‌ فارسي‌ انتشار داد. پس‌ از اينكه‌ مجاهدين‌ تهران‌ را فتح‌ كردند و محمد علي‌ شاه‌ خلع‌ شد، دهخدا از تهران‌ و كرمان‌ به‌ نمايندگي‌ مجلس‌ شوراي‌ ملي‌ انتخاب‌ شد، و با استدعاي‌ احرار و سران‌ مشروطيت‌ از عثماني‌ به‌ ايران‌ بازآمده‌ به‌ مجلس‌ شوراي‌ ملي‌ رفت‌.
در دوران‌ جنگ‌ بين‌ المللي‌ اول‌ كه‌ از سال‌ 1914 تا 1918 ميلادي‌ به‌ طول‌ انجاميد دهخدا در يكي‌ از قراي‌ چهار محال‌ بختياري‌ منزوي‌ بود و پس‌ از جنگ‌ به‌ تهران‌ بازگشته‌ از كارهاي‌ سياسي‌ كناره‌ گرفت‌، و به‌ خدمات‌ علمي‌ و ادبي‌ و فرهنگي‌ مشغول‌ شد، و مدتي‌ رياست‌ دفتر )كابينه‌( وزارت‌ معارف‌، رياست‌ تفتيش‌ وزارت‌ عدليه‌، رياست‌ مدرسه‌ علوم‌ سياسي‌ و سپس‌ رياست‌ مدرسه‌ عالي‌ حقوق‌ و علوم‌ سياسي‌ تهران‌ به‌ او محول‌ گرديد تا اينكه‌ سه‌ چها روز قبل‌ از شهريور 1320 و خلع‌ سلطنت‌ رضا خان‌ از رياست‌ آنجا معزول‌ شد و از آن‌ زمان‌ تا پايان‌ حيات‌ بيشتر به‌ مطالعه‌ و تحقيق‌ و تحرير مصنفات‌ گرانبهاي‌ خويش‌ مشغول‌ بود.
دهخدا گاه‌ براي‌ تفنن‌ شعر نيز مي‌سرود. اما شاعري‌ حرفه‌ اصلي‌ او نبود. اين‌ منظومه‌ هاي‌ معدود را دكتر محمد معين‌ در كتابي‌ گردآوري‌ كرده‌. دكتر محمد معين‌ اشعار دهخدا را به‌ سه‌ دسته‌ تقسيم‌ مي‌ كند كه‌ عبارت‌ است‌ از : نخست‌ اشعاري‌ كه‌ به‌ سبك‌ متقدمان‌ سروده‌ است‌ و بعضي‌ از اين‌ نوع‌ داراي‌ جزالت‌ و استحكامي‌ است‌ كه‌ تشخيص‌ آنها از گفته‌ هاي‌ شعراي‌ قديم‌ دشوار مي‌ نمايد. دوم‌ :اشعاري‌ است‌ كه‌ در آنها تجدد ادبي‌ بكار رفته‌ است‌ .بسياري‌ از اديبان‌ معاصر مسمط‌ تيادآر ز شمع‌ مرده‌ ياد آرت دهخدا را نخستين‌ نمونه‌ شعرنو به‌ شمار مي‌ آورند. دهخدا شعر "ياد آر ز شمع‌ مرده‌ ياد آر را در يادبود ميرزا جهانگير خان‌ شيرازي‌، مدير روزنامه‌ صور اسرافيل‌ سروده‌ است‌.
علامه‌ دهخدا در ساعت‌ شش‌ وسه‌ ربع‌ بعد از ظهر روز دوشنبه‌ هفتم‌ اسفند ماه‌ 1334 شمسي‌ در سن‌ 77 سالگي‌ پس‌ از عمري‌ خدمت‌ به‌ سياست‌ و فرهنگ‌ و علم‌ و ادب‌ ايران‌ در خانه‌ مسكوني‌ خويش‌ واقع‌ در خيابان‌ ايرانشهر )جلال‌ بايار( تهران‌ به‌ رحمت‌ ايزدي‌ پيوست‌. جنازه‌ آن‌ مرحوم‌ در بامداد روز چهارشنبه‌ به‌ شهر ري‌ مشايعت‌ و در ابن‌ بابويه‌ در مقبره‌ خانوادگي‌ مدفون‌ گرديد.
روزنامه‌ نگاري‌
وقتي‌ دهخدا از سفر بالكان‌ بازگشت‌، انقلاب‌ مشروطه‌ كم‌ و بيش‌ آغاز شده‌ بود. او كه‌ هميشه‌ به‌ فكر پيشرفت‌ و ترقي‌ مملكت‌ خود بود، انقلاب‌ مشروطه‌ را راه‌ مناسبي‌ براي‌ رسيدن‌ به‌ اين‌ هدف‌ مي‌ ديد. او در آغاز ورود به‌ ايران‌، از طرف‌ امين‌ الضرب‌ مهدوي‌ به‌ عنوان‌ معاون‌ و مترجم‌ موسيو دوبروك‌، مهندس‌ بلژيكي‌ اداره‌ شوسه‌ خراسان‌ استخدام‌ شد. از همين‌ زمان‌ ديگران‌ از نامه‌ هاي‌ اداري‌ و نحوه‌ كار دهخدا استعدادهاي‌ او خصوصا استعدادش‌ در نويسندگي‌ را شناخته‌ بودند.
شش‌ سال‌ بعد، وقتي‌ مشروطه‌ در كشور اعلام‌ شده‌ بود و مشروطه‌ خواهان‌ در حال‌ تلاش‌ براي‌ بيدار كردن‌ مردم‌ از خواب‌ غفلت‌ بودند دهخدا از طرف‌ ميرزا جهانگير خان‌ شيرازي‌ و ميرزا قاسم‌ خان‌ تبريزي‌ به‌ عنوان‌ نويسنده‌ در روزنامه‌ صور اسرافيل‌، به‌ تهران‌ دعوت‌ شد. ورود دهخدا به‌ روزنامه‌ صور اسرافيل‌ در واقع‌ آغاز فعاليتهاي‌ سياسي‌ دهخدا بود.
روزنامه‌ صور اسرافيل‌ كه‌ در حقيقت‌ يك‌ هفته‌ نامه‌ بود و بطور هفتگي‌ منتشر مي‌ شد،9 ماه‌ پس‌ از اعلام‌ مشروطيت‌ در روز پنج‌ شنبه‌ هفدهم‌ ربيع‌ الاول‌ سال‌ 1325 قمري‌ در محل‌ كتابخانه‌ تربيت‌ واقع‌ در خيابان‌ ناصري‌ تهران‌ آغاز به‌ انتشار كرد. تنها شش‌ شماره‌ از اين‌ روزنامه‌ در آنجا منتشر شد و پس‌ از آن‌ محل‌ انتشار آن‌ به‌ جاي‌ ديگري‌ انتقال‌ يافت‌.
صور اسرافيل‌ يكي‌ از اساسي‌ ترين‌ سلاح‌ هاي‌ مشروطه‌ خواهان‌ بود كه‌ تيراژ هر شماره‌ آن‌ در حدود بيست‌ و چهار هزار نسخه‌ بود. اين‌ روزنامه‌ به‌ طرز ماهرانه‌يي‌ و براي‌ اولين‌ بار در ايران‌ توانسته‌ بود طنز و اخبار و مقالات‌ سياسي‌ و نيازهاي‌ مردم‌ آن‌ زمان‌ را بطوربه‌ ر دلپذير و مردم‌ پسندي‌ در قالب‌ يك‌ روزنامه‌ چاپ‌ كند. شايد اين‌ اولين‌ روزنامه‌ ايراني‌ بود كه‌ مردم‌ كوچه‌ و بازار نيز آن‌ را مي‌ خواندند. آن‌ زمان‌ مردم‌ تهران‌ به‌ غير از شاهنامه‌ خواني‌ و افسانه‌ گويي‌ و كارهايي‌ از اين‌ قبيل‌ سرگرمي‌ ديگري‌ به‌ نام‌ روزنامه‌ خواندن‌ نيز داشتند. مردم‌ دسته‌ دسته‌ مي‌ نشستند و با شور و شوق‌ از كودكان‌ روزنامه‌ فروش‌ روزنامه‌يي‌ را مي‌ خريدند كه‌ هم‌ مايه‌ تفريحشان‌ بود و هم‌ نيازها و مشكلاتشان‌ را مطرح‌ مي‌ كرد.
از ميان‌ مطالب‌ اين‌ روزنامه‌ آنچه‌ بيش‌ از همه‌ طرفدار داشت‌ و باعث‌ شهرت‌ روزنامه‌ شده‌ بود ستوني‌ بود به‌ نام‌ «چرند و پرند» كه‌ با امضاي‌ «دخو» به‌ چاپ‌ مي‌ رسيد و نويسنده‌ آن‌ دهخدا بود. نوشته‌ هاي‌ دهخدا در ستون‌ چرند و پرند از دو نظر قابل‌ توجه‌ هستند. اولا سبك‌ نوشتار دهخدا در اين‌ مقالات‌ كه‌ مي‌ توان‌ آنها را به‌ نوعي‌ سبكي‌ جديد در نگارش‌ فارسي‌ دانست‌. بنا به‌ تاييد بسياري‌ از مورخين‌ سبك‌ نگارش‌ او در چرند و پرند سبكي‌ كاملا نو بود و بسياري‌ از نوشته‌ هاي‌ امروزي‌ برگرفته‌ از آن‌ سبك‌ هستند. همچنين‌ استدلال‌ ها و طعنه‌ هاي‌ سياسي‌ دهخدا در دفاع‌ از مشروطه‌ در نوع‌ خود بي‌ نظير بودند و تاثير زيادي‌ در طرفداري‌ مردم‌ از حكومت‌ مشروطه‌ داشتند.
صور اسرافيل‌ در طول‌ مدت‌ انتشار پنج‌ بار متوقف‌ شد. وقفه‌ اول‌ و دوم‌ آن‌ هر دو به‌ خاطر مقالات‌ تند و تيز روزنامه‌ بودند و در هر دو بار روزنامه‌ براي‌ مدتي‌ منتشر نشد. پس‌ از مدتي‌ روزنامه‌ مجددا توقيف‌ شد و محل‌ چاپ‌ روزنامه‌ نيز مورد غارت‌ و حمله‌ قرار گرفت‌. در بار چهارم‌ وقفه‌ در انتشار طولاني‌ شد و دليل‌ آن‌ بيماري‌ دهخدا ذكر مي‌ شد. آخرين‌ توقف‌ در كار چاپ‌ روزنامه‌ سه‌ روز قبل‌ از به‌ توپ‌ بستن‌ مجلس‌ شوراي‌ ملي‌ بود. پس‌ از حاكم‌ شدن‌ فضاي‌ رعب‌ و وحشت‌ در جامعه‌ دهخدا و تقي‌ زاده‌ و سيد جمال‌ الدين‌ واعظ‌ و تعدادي‌ ديگر در خانه‌يي‌ نزديك‌ مجلس‌ شوراي‌ ملي‌ پنهان‌ شدند و سپس‌ به‌ مدت‌ بيست‌ و پنج‌ روز به‌ عنوان‌ پناهنده‌ سياسي‌ در سفارت‌ انگليس‌ بسر بردند تا اينكه‌ بالاخره‌ محمد علي‌ شاه‌ با هر تدبيري‌ كه‌ بود آنها را از آنجا بيرون‌ شان‌ آورد و راهي‌ تبعيدشان‌ كرد.
دهخدا ابتدا به‌ نزد محمد خان‌ قزويني‌ در پاريس‌ رفت‌ و پس‌ از مدتي‌ از آنجا خود را به‌ شهر ايوردن‌ سويس‌ رساند و در آنجا نيز سه‌ شماره‌ ديگر از روزنامه‌ صور اسرافيل‌ را به‌ هر زحمتي‌ كه‌ بود به‌ چاپ‌ رساند و با هزار دردسر به‌ تهران‌ فرستاد. مدتي‌ بعد از آن‌ عازم‌ استانبول‌ شد و در آنجا روزنامه‌ فارسي‌ سروش‌ را به‌ كمك‌ ايرانيان‌ آنجا منتشر كرد كه‌ حدود پانزده‌ شماره‌ از آن‌ منتشر شد.
سرانجام‌ پس‌ از پيروزي‌ مشروطه‌ خواهان‌، دهخدا به‌ عنوان‌ نماينده‌ مجلس‌ از دو شهر تهران‌ و كرمان‌ انتخاب‌ شد و به‌ تهران‌ بازگشت‌ و به‌ مجلس‌ شوراي‌ ملي‌ رفت‌.
پس‌ از شروع‌ جنگ‌ جهاني‌ اول‌، دهخدا كه‌ ديگر طاقت‌ شلوغي‌ و خونريزي‌ را نداشت‌ در يكي‌ از دهات‌ چهارمحال‌ و بختياري‌ منزوي‌ مي‌ شود. اما زندگي‌ سياسي‌ دهخدا در اينجا به‌ پايان‌ نمي‌ رسد. چند سال‌ بعد، وقتي‌ بحث‌ ملي‌ شدن‌ صنعت‌ نفت‌ مطرح‌ شده‌ بود، دهخدا جسورانه‌ به‌ دفاع‌ از آن‌ پرداخت‌ و مقالاتي‌ را نيز به‌ عليه‌ حكومت‌ استبدادي‌ انگلستان‌ نوشت‌.
طرفداري‌ دهخدا از مصدق‌ و يارانش‌ تا به‌ آنجا بود كه‌ وقتي‌ كودتاي‌ بيست‌ و هشت‌ مرداد به‌ پيروزي‌ رسيده‌ بود و سربازان‌ شاه‌ به‌ دنبال‌ دكتر فاطمي‌ يار وفادار دكتر مصدق‌ مي‌ گشتند تا او را دستگير كنند به‌ خانه‌ دهخدا ريختند و خانه‌ او را براي‌ پيدا كردن‌ دكتر فاطمي‌ به‌ هم‌ ريختند و چون‌ او را نيافتند، دهخدا را بازداشت‌ كردند و با شكنجه‌ هاي‌ بسيار سعي‌ كردند تا حرفي‌ از زير زبان‌ آن‌ پيرمرد بيرون‌ بكشند. سرانجام‌ نيز چون‌ به‌ نتيجه‌يي‌ نرسيدند پيكر نيمه‌ جان‌ او را در دالان‌ خانه‌ اش‌ رها كردند.
لغت‌ نامه‌ دهخدا
همان‌ گونه‌ كه‌ پيداست‌ لغت‌ نامه‌ مهمترين‌ و اساسي‌ ترين‌ اثر دهخدا و حتي‌ شايد همه‌ نويسندگان‌ معاصر است‌ و بيشتر شهرت‌ و احترامي‌ كه‌ دهخدا داراست‌ به‌ خاطر لغتنامه‌ اوست‌. بنا به‌ باور بسياري‌ چنين‌ كار بزرگ‌ و چنين‌ سرمايه‌ گذاري‌ عظيمي‌ براي‌ زبان‌ فارسي‌ را به‌ غير از دهخدا تنها فردوسي‌ انجام‌ داده‌ بود. تاليف‌ لغت‌ نامه‌ دهخدا تاثير بزرگي‌ در پايداري‌ و جاودانگي‌ زبان‌ فارسي‌ گذاشت‌. امروز در ايران‌ به‌ هر كتابخانه‌يي‌ كه‌ برويم‌ از ميزان‌ مراجعاني‌ كه‌ در جست‌وجوي‌ معناي‌ كلمه‌يي‌ يا مطلبي‌ علمي‌ مجلدات‌ لغت‌ نامه‌ دهخدا را ورق‌ مي‌ زنند مي‌ توانيم‌ براحتي‌ ارزش‌ و اهميت‌ اين‌ كتاب‌ را درك‌ كنيم‌.
همه‌ لغات‌ فارسي‌ و نام‌ شهرها و روستاها و كلمات‌ علمي‌ و اشخاص‌ بزرگ‌ و حتي‌ لغات‌ عربي‌ را مي‌ توان‌ در لغت‌ نامه‌ دهخدا يافت‌. در جلوي‌ هر كلمه‌يي‌، معناي‌ لغوي‌ كلمه‌، موارد استعمال‌ آن‌، طرز تلفظ‌ صحيح‌ آن‌، اشعاري‌ با آن‌ و بسياري‌ اطلاعات‌ ديگر درباره‌ آن‌ قرار دارد. لغت‌ نامه‌ دهخدا هم‌ دايره‌ المعارف‌ است‌ و هم‌ كتاب‌ مرجع‌ علم‌ هاي‌ گوناگون‌ و هم‌ لغت‌ نامه‌. وجود اين‌ كتاب‌ در هر خانه‌ يا كتابخانه‌ يا جاي‌ ديگري‌ نعمتي‌ بزرگ‌ محسوب‌ مي‌ شود.
لغت‌ نامه‌ كه‌ دهخدا پنجاه‌ سال‌ يعني‌ بيشتر عمر خود را صرف‌ آن‌ كرد از پايه‌ سه‌ چهار ميليون‌ فيشي‌ تاليف‌ شده‌ است‌ كه‌ دهخدا شب‌ و روز به‌ جمع‌ آوري‌ آنها مشغول‌ بود. به‌ گفته‌ خود او و نزديكانش‌ او هيچ‌ روزي‌ از كار فيش‌ برداري‌ براي‌ لغت‌ نامه‌ غافل‌ نشد مگر دو روز به‌ خاطر فوت‌ مادرش‌ و دو روز به‌ خاطر بيماري‌ سختي‌ كه‌ داشت‌.
فكر ايجاد لغت‌ نامه‌يي‌ جامع‌ كه‌ هم‌ معناي‌ همه‌ لغات‌ فارسي‌ را داشته‌ باشد و هم‌ اطلاعات‌ لازم‌ درباره‌ همه‌ چيز را به‌ خواننده‌ بدهد از همان‌ زماني‌ كه‌ دهخدا در يكي‌ از قراي‌ بختياري‌ منزوي‌ بود در ذهنش‌ خطور كرده‌ بود. آن‌ طور كه‌ آگاهان‌ نوشته‌ اند وي‌ چند ميليون‌ فيش‌ از روي‌ متون‌ معتبر استادان‌ نظم‌ و نثر فارسي‌ و عربي‌، لغت‌ نامه‌ هاي‌ چاپي‌ و خطي‌، كتب‌ تاريخ‌ و جغرافيا، طب‌، رياضي‌، هندسه‌، هيات‌، حكمت‌، كلام‌، فقه‌ و... فراهم‌ آورده‌ بود. البته‌ نقل‌ مي‌ كنند كه‌ او بيشتر يادداشت‌ ها را از روي‌ ذهن‌ خود مي‌ نوشته‌ است‌. خود وي‌ در يكي‌ از يادداشتهاي‌ پراكنده‌ اش‌ براي‌ لغت‌ نامه‌ مي‌ نويسد:«همه‌ لغات‌ فارسي‌ زبانان‌ تا كنون‌ احيا و در جايي‌ جمع‌ آوري‌ نشده‌، مقداري‌ از لغات‌ مستعمل‌ در لغت‌ نامه‌ ها در كتب‌ خصوصا در شعر، گرد آمده‌ است‌ كه‌ ما آنها را در اينجا نقل‌ كرده‌ ايم‌. ولي‌ از سوي‌ ديگر هزاران‌ لغت‌ فارسي‌ و غير فارسي‌ در تداول‌ به‌ كار مي‌ رود كه‌ تا كنون‌ كسي‌ آنها را گرد نياورده‌ و اگر گرد آورده‌ به‌ چاپ‌ نرسانيده‌ است‌. ما بسياري‌ از اين‌ لغات‌ را بتدريج‌ از حافظه‌ نقل‌ و سپس‌ آنها را الفبايي‌ كرده‌ ايم‌. ولي‌ بايد دانست‌ كه‌ براي‌ به‌ خاطر آوردن‌ چند ده‌ هزار كلمه‌ و الفبايي‌ كردن‌ آن‌ عمر هفت‌ كركس‌ مي‌ بايد... و اين‌ كار بي‌ هيچ‌ فصل‌ و قطعي‌، بيرون‌ از بيماري‌ صعب‌ چند روزه‌ و دو روز رحلت‌ مادرم‌ رحمه‌ الله‌ عليها كه‌ اين‌ شغل‌ تعطيل‌ شد و دقايقي‌ چند كه‌ براي‌ ضروريات‌ حيات‌ در روز، و مي‌ توانم‌ گفت‌ كه‌ بسيار شبها نيز، در خواب‌ و در ميان‌ نوم‌ و يقظه‌ در اين‌ كار بودم‌. چه‌ بارها كه‌ در شب‌ از بستر بر مي‌ خاستم‌ و پليته‌ مي‌ كردم‌ و چيز مي‌ نوشتم‌.»
دهخدا در سال‌ 1324 هجري‌ شمسي‌ ميليونها فيشي‌ را كه‌ در تهيه‌ لغت‌ نامه‌ فراهم‌ كرده‌ بود توسط‌ مجلس‌ شوراي‌ ملي‌ به‌ ملت‌ ايران‌ هديه‌ كردومجلس‌ نيز قانوني‌ را تصويب‌ كرد كه‌ اين‌ ميراث‌ عظيم‌ چاپ‌ شود و موسسه‌يي‌ نيز به‌ نام‌ لغت‌ نامه‌ دهخدا براي‌ مديريت‌ كار چاپ‌ لغت‌ نامه‌ و ادامه‌ راه‌ دهخدا تاسيس‌ شود. مدتي‌ بعد از تصويب‌ طرح‌ چاپ‌ لغت‌ نامه‌ در مجلس‌ شوراي‌ ملي‌ دهخدا فوت‌ كرد و از آن‌ زمان‌ به‌ بعد كار هماهنگي‌ و مديريت‌ لغت‌ نامه‌ به‌ وصيت‌ خود دهخدا به‌ عهده‌ دكتر محمد معين‌ واگذار شد. او كه‌ خود فردي‌ فرهيخته‌ بود و در ادبيات‌ فارسي‌ تبحر فراوان‌ داشت‌ و كتاب‌ فرهنگ‌ فارسي‌ شش‌ جلدي‌ معين‌ از آثار گرانبهاي‌ اوست‌ به‌ خوبي‌ از عهده‌ ادامه‌ اين‌ كار خطير بر آمد. پس‌ از فوت‌ دكتر معين‌ نيز اين‌ كار به‌ وسيله‌ دكتر سيد جعفر شهيدي‌ و ابوالحسن‌ شعرائي‌ و دكتر دبير سياقي‌ و ديگران‌ دنبال‌ شد و به‌ پايان‌ رسيد.
تا زماني‌ كه‌ دهخدا زنده‌ بود چهار هزار و دويست‌ صفحه‌ از لغت‌ نامه‌ تهيه‌ شده‌ بود در حالي‌ كه‌ لغت‌ نامه‌يي‌ كه‌ امروز وجود دارد در پنجاه‌ جلد و بيست‌ و شش‌ هزار صفحه‌ به‌ چاپ‌ رسيده‌ است‌. همچنين‌ بتازگي‌
سي‌ دي‌ لغت‌ نامه‌ دهخدا نيز توسط‌ موسسه‌ دهخدا كه‌ زيرمجموعه‌ دانشكده‌ ادبيات‌ دانشگاه‌ تهران‌ است‌ توليد و عرضه‌ شده‌ است‌. به‌ علت‌ ارزش‌ فرهنگي‌ و علمي‌ لغت‌ نامه‌ و نقش‌ خطير آن‌ در زبان‌ فارسي‌ از توليد و عرضه‌ سي‌ دي‌ يا كتاب‌ لغت‌ نامه‌ دهخدا توسط‌ شركت‌ ها و اداره‌ هاي‌ ديگر جلوگيري‌ مي‌ شود. همچنين‌ بتازگي‌ مجلس‌ در حال‌ بررسي‌ اين‌ طرح‌ است‌ كه‌ كتاب‌ لغت‌ نامه‌ را از قانون‌ حقوق‌ مصنفان‌ مجزا نگه‌ دارد زيرا بر اساس‌ اين‌ قانون‌ هر كتابي‌ پس‌ از گذشتن‌ سي‌ سال‌ از زمان‌ چاپش‌ قابل‌ چاپ‌ شدن‌ توسط‌ هر چاپخانه‌يي‌ است‌. اما به‌ خاطر وضعيت‌ خاص‌ لغت‌ نامه‌ دهخدا قرار است‌ قانوني‌ تصويب‌ شود كه‌ بر اساس‌ آن‌ به‌ جز موسسه‌ دهخدا هيچ‌ موسسه‌ ديگري‌ نتواند دست‌ به‌ توليد و توزيع‌ كتاب‌ يا
سي‌ دي‌ لغت‌ نامه‌ دهخدا بزند.
ساير آثار دهخدا
به‌ غير از لغت‌ نامه‌ كه‌ بزرگترين‌ و پر ارزش‌ ترين‌ اثر دهخدا است‌ وي‌ كتاب‌ هاي‌ ديگري‌ را نيز تاليف‌ كرده‌ است‌. با ارزش‌ ترين‌ كتاب‌ دهخدا پس‌ از لغت‌ نامه‌ كتاب‌ «امثال‌ و حكم‌» است‌. كتاب‌ امثال‌ و حكم‌ كتابي‌ است‌ كه‌ در آن‌ همه‌ ضرب‌ المثل‌ ها و
حكمت‌ ها و آيات‌ قرآن‌ و اشعار و اخبار و احاديثي‌ كه‌ در زبان‌ فارسي‌ مصطلح‌ هستند جمع‌ آوري‌ شده‌ اند. دهخدا خود نقل‌ مي‌ كرد كه‌ در كودكي‌ شبي‌ بالاي‌ بام‌ خوابيده‌ بود و درباره‌ يكي‌ از مثلهاي‌ متداول‌ در زبان‌ فارسي‌ مي‌ انديشيد، از اسم‌ «مثل‌» آگاه‌ نبود، همين‌ قدر درك‌ مي‌ كرد آن‌ جمله‌ از نوع‌ كلمات‌ و لغات‌ معمول‌ نيست‌. قلم‌ برداشت‌ و چند تا از آن‌ نوع‌ يادداشت‌ كرد. اين‌ نخستين‌ قدمي‌ بود كه‌ در راه‌ تدوين‌ امثال‌ و لغات‌ پارسي‌ برداشت‌.